Sławomir Mrożek – Artysta

Artysta Sławomira Mrożka to krótkie opowiadanie (często klasyfikowane jako współczesna bajka lub satyra) opublikowane po raz pierwszy w 1983 roku, w tomie „Opowiadania i donosy”. Sławomir Mrożek (1930–2013) był wybitnym polskim pisarzem, dramaturgiem i satyrykiem, znanym z utworów pełnych groteski i absurdu. Artysta należy do grupy utworów, w których Mrożek posłużył się alegoryczną formą – bohaterami są zwierzęta obdarzone cechami ludzkimi (personifikacja). Dzięki temu autor ukazuje ludzkie wady w krzywym zwierciadle, co pozwala młodemu czytelnikowi z dystansem i humorem przyjrzeć się pewnym postawom. Opowiadanie jest adresowane m.in. do młodzieży szkolnej i znajduje się na liście lektur dla klas VII-VIII szkoły podstawowej. Utwór można odczytywać jako współczesną baśń z morałem – w przewrotny sposób odpowiada na pytanie: „Kim jest prawdziwy artysta i czym jest ambicja?”. Warto przy interpretacji pamiętać, że Mrożek tworzył w nurcie literatury absurdalnej i satyrycznej, stąd w Artyście ważną rolę odgrywa groteska (połączenie elementów humorystycznych z refleksją).

Streszczenie fabuły. Akcja Artysty rozgrywa się w świecie przedstawionym na podobieństwo ludzkiego, choć bohaterami są zwierzęta. Główną postacią jest Kogut – zwyczajny wiejski kogut, który marzy o wielkiej karierze. Pewnego dnia Kogut znajduje w gazecie ogłoszenie: cyrk poszukuje nowych zwierząt do swoich pokazów. Bohater natychmiast postanawia zgłosić się do cyrku, widząc w tym szansę na spełnienie ambicji bycia sławnym artystą cyrkowym. Towarzyszy mu jego znajomy Lis – sceptycznie nastawiony do całej sprawy przyjaciel – oraz narrator opowieści (również zwierzęcy bohater, być może kolega Koguta i Lisa). W drodze na przesłuchanie do cyrku Kogut snuje wielkie plany: wyobraża sobie, jak zdobędzie sławę, pieniądze i wyjedzie na zagraniczne tournée. Marzy nawet o kontrakcie filmowym z wytwórnią Metro-Goldwyn-Mayer w Hollywood. Lis z przekąsem sugeruje, że te plany mogą szybko spełznąć na niczym, ale Kogut nie dopuszcza do siebie wątpliwości i uważa, że sukces ma pewny.

Po dotarciu na miejsce Kogut spotyka Dyrektora cyrku, który prowadzi rekrutację na świeżym powietrzu, podczas gdy pracownicy dopiero rozstawiają cyrkowy namiot. Lis i narrator obserwują rozmowę z pewnej odległości, by nie przeszkadzać. Dyrektor uprzejmie wita Koguta i pyta o jego dane – chce, by kandydat się przedstawił. Wówczas następuje seria zaskakujących wydarzeń: Kogut oznajmia dumnie, że jest lwem. Dyrektor, sądząc początkowo, że to może jakaś forma żartu, dopytuje jeszcze raz o tożsamość. Kogut, uparty w swoim postanowieniu, stwierdza, że jeśli nie lwem, to może być ewentualnie… tygrysem. Zdziwiony Dyrektor postanawia poddać Koguta próbie – prosi, by ten zaryczał, skoro twierdzi, że jest drapieżnym kotem. Kogut staje na całe swoje kogucie siły i wydaje z siebie najpotężniejszy ryk, na jaki go stać, próbując naśladować lwa. Niestety, efekt jest mizerny – koguci ryk brzmi żałośnie w porównaniu z prawdziwym lwem. Dyrektor komentuje uprzejmie, lecz z ironią, że zna lwy, które potrafią ryczeć dużo lepiej. Mimo wszystko, docenia starania Koguta i proponuje mu pracę w cyrku – ale na stanowisku koguta, po prostu. Innymi słowy, Dyrektor mówi bohaterowi, że może go zatrudnić, ale wyłącznie w roli, która odpowiada jego prawdziwej naturze (pokazowy kogut, a nie żaden „lew artysta”).

Reakcja Koguta na tę ofertę jest gwałtowna. Bohater czuje się dotknięty i upokorzony. Oświadcza obrażonym tonem: „Ja dla pana przyjemności nie będę udawał ptaka”. Ta ironiczna deklaracja – wszak Kogut jest ptakiem – pokazuje, że bohater zupełnie zatracił dystans do samego siebie. Po tych słowach Dyrektor cyrku kończy rozmowę i żegna Koguta uprzejmie, lecz zdecydowanie. Oferta pracy zostaje wycofana, a Kogut traci swoją życiową szansę na występy w cyrku. W drodze powrotnej panuje cisza – Kogut milczy, pogrążony we własnych myślach. Dopiero po chwili narrator (towarzyszący całej scenie) pyta wprost Koguta, dlaczego uparł się, by grać lwa i nie przyjął propozycji bycia po prostu sobą. Kogut nie odpowiada – zamiast niego odzywa się Lis, który z przekąsem, ale i pewną dozą smutnej mądrości stwierdza: „Czy widziałeś kiedy artystę bez ambicji?”. Ta puenta wieńczy opowiadanie – Lis jednym zdaniem wyjaśnia i podsumowuje zachowanie Koguta, nadając całej historii sens moralny.

Wymowa utworu – problem ambicji. Opowiadanie Mrożka ma wyraźnie charakter alegoryczny i moralistyczny. Przedstawiając absurdalną sytuację koguta udającego lwa, autor celuje w ludzką przywarę, jaką jest chorobliwa ambicja. Kogut marzy o byciu wielkim artystą, ale nie akceptuje siebie takim, jakim jest. Jego ambicja jest niezdrowa – zamiast rozwijać własne talenty w ramach swoich możliwości (czyli pozostać sobą i np. przyjąć pracę jako utalentowany kogut w cyrku), bohater usiłuje być kimś zupełnie innym. Mrożek ukazuje, że taka postawa jest skazana na porażkę. Nadmierna ambicja, połączona z brakiem samokrytycyzmu, ostatecznie rujnuje szanse bohatera. Kogut mógł dostać wymarzoną pracę i rozpocząć karierę sceniczną jako kogut (a więc zgodnie ze swą naturą), lecz odrzucił tę propozycję, bo uważał ją za zbyt mało ambitną. Paradoksalnie więc jego ambicja przeszkodziła mu w osiągnięciu celu. Utwór pokazuje zatem błędne rozumienie ambicji przez Koguta – bohater myśli, że prawdziwa ambicja to udawać kogoś lepszego, większego niż się jest, podczas gdy w rzeczywistości ambicja powinna polegać na doskonaleniu samego siebie w ramach własnych talentów. Jak zauważa narrator (czy raczej Lis) w puencie – każdy artysta ma ambicję, ale nie tę chorobliwą. Mrożek przestrzega, że ambicja oderwana od rzeczywistości i własnej tożsamości staje się śmieszna i tragiczna zarazem.

Bohaterowie opowiadania i ich znaczenie. Artysta ma konstrukcję bajki zwierzęcej, w której postacie są alegoriami ludzkich typów zachowań. Kogut jest głównym bohaterem i zarazem tytułowym „artystą” (choć niedoszłym). Symbolizuje osobę o wielkich aspiracjach, ale małym talencie i braku samoakceptacji. To postać tragikomiczna – z jednej strony budzi śmiech (bo jego pomysł, by uchodzić za lwa, jest absurdalny), z drugiej – trochę współczucie, bo jego przesadna ambicja prowadzi go do upokorzenia i utraty szansy. Lis pełni rolę przyjaciela-bohatera, ale także swego rodzaju chóru komentującego wydarzenia. Jest realistą i sceptykiem. Od początku powątpiewa w sukces planu Koguta i stara się go sprowadzić na ziemię. Ostatecznie to Lis wypowiada morał bajki – jego słowa interpretują zachowanie Koguta dla czytelnika. Można powiedzieć, że Lis reprezentuje zdrowy rozsądek i świadomość własnych ograniczeń, których Kogutowi brakuje. Dyrektor cyrku to postać epizodyczna, ale ważna. Uosabia obiektywną ocenę – widzi sytuację jasno: Kogut jest kogutem, nie lwem. Dyrektor nie jest złośliwy; przeciwnie, wydaje się życzliwy i daje bohaterowi ofertę adekwatną do jego możliwości (praca jako kogut). Można go interpretować jako głos rzeczywistości, który zderza marzenia bohatera z faktami. Narrator utworu jest nietypowy – wydaje się być uczestnikiem wydarzeń (towarzyszy Kogutowi i Lisowi do cyrku, obserwuje rozmowę z Dyrektorem), ale nie ujawnia swojej tożsamości. Prawdopodobnie jest równie antropomorfizowanym zwierzęciem lub po prostu bezstronnym obserwatorem. Jego rola to zdawać relację z wydarzeń; zadaje też pytanie Kogutowi po wyjściu z cyrku, które prowokuje finalną odpowiedź Lisa.

Postać	Rola w opowiadaniu i cechy
Kogut	Główny bohater, kandydat na artystę cyrkowego. Ma ogromne ambicje i wybujałą wyobraźnię o własnej karierze. Nie akceptuje siebie (woli udawać lwa niż być kogutem). Symbolizuje ludzi o nadmiernych ambicjach, którzy tracą kontakt z rzeczywistością. Jego cechy to zarozumiałość, duma i naiwność. Ostatecznie ponosi porażkę z powodu własnej pychy.
Lis	Przyjaciel Koguta, towarzyszy mu jako obserwator. Realista i cynik – od początku wątpi w plany Koguta i ironicznie je komentuje. Jego finałowa wypowiedź to morał bajki. Reprezentuje zdrowy rozsądek i trzeźwą ocenę sytuacji. Cechuje go spryt (jak to lisa), ale też lojalność – mimo wszystko idzie z Kogutem i w krytycznym momencie tłumaczy jego zachowanie.
Dyrektor cyrku	Osoba rekrutująca zwierzęta do cyrku. Rzeczowy i obiektywny – ocenia Koguta profesjonalnie, bez uprzedzeń. Jest uprzejmy, ale stanowczy. Proponuje Kogutowi rolę adekwatną do jego natury (chce go zatrudnić jako koguta, bo lwem być nie może). Stanowi symbol rzeczywistości i prawdy, z którą zderzają się mrzonki bohatera.
Narrator	Ukryty uczestnik wydarzeń i opowiadacz historii. Jego obecność jest neutralna – opisuje przebieg zdarzeń bez ocen aż do momentu pytania końcowego. Reprezentuje czytelnika będącego świadkiem sytuacji. Poprzez zadanie Kogutowi pytania („Czemu to zrobiłeś?”) prowokuje wypowiedź Lisa, czyli wydobywa morał i zamyka kompozycję utworu.

Problematyka utworu – przesłanie moralne i satyra

Artysta Mrożka niesie ze sobą kilka istotnych przesłań. Głównym tematem jest, jak wspomniano, ambicja – opowiadanie bada granice między zdrową ambicją a ambicją chorobliwą. Pokazuje, że prawdziwa sztuka i talent wymagają akceptacji siebie i ciężkiej pracy, a nie próżnego udawania kogoś innego. Mrożek poprzez los Koguta przekazuje przestrogę: jeśli chęć bycia kimś wielkim przewyższa nasze możliwości i zaciera nam samoświadomość, stajemy się śmieszni i skazani na porażkę. Warto zauważyć, że tytułowy „Artysta” jest tu określeniem ironicznym – Kogut chciał być artystą, ale zabrakło mu prawdziwego talentu i pokory. Autor zadaje pytanie: co to znaczy być artystą? – i sugeruje, że nie wystarczy ogłosić się lwem (geniuszem), by nim zostać. Talent musi iść w parze z pracą nad sobą i pokorą. Innym aspektem jest samoakceptacja – utwór pokazuje, że nie można realizować marzeń bez zaakceptowania własnej natury. Kogut gardzi rolą koguta, czyli de facto sobą samym, i to jest źródłem jego klęski. Mrożek wskazuje też na problem rozumienia pojęcia ambicji – Lis, mówiąc swą puentę, ujawnia pewien stereotyp: „artysta musi być ambitny”. W interpretacji Lisa (będącego ironicznym komentatorem) ambicja artysty oznacza zdolność do poświęcania prawdy na rzecz sukcesu – postrzega artystę jako pewnego oszusta, który za cenę sławy gotów jest brnąć w zaparte. Ta gorzka ironia być może wyśmiewa ludzi sztuki, którzy bardziej dbają o rozgłos niż o autentyczność. Mrożek w Artyście jednocześnie ośmiesza takich pseudo-artystów (bo Kogut jest karykaturą artysty), jak i przestrzega przed zbyt wygórowanymi ambicjami, które mogą przynieść więcej szkody niż pożytku.

Opowiadanie jest napisane prostym językiem, a konstrukcja przypomina klasyczną bajkę z morałem. Charakterystyczną cechą stylu Mrożka jest groteska – w Artyście przejawia się ona w absurdalnym humorze sytuacyjnym. Przykładem jest scena, gdy kogut próbuje ryczeć jak lew – czytelnik odczuwa komizm tej sytuacji, ale jednocześnie widzi w niej ukrytą prawdę o ludzkich zachowaniach. Połączenie elementów realistycznych i fantastycznych (zwierzęta zachowują się jak ludzie, mówią i myślą, ale realia – cyrk, gazeta, Hollywood – są nam znane) sprawia, że świat przedstawiony jest niby bajkowy, ale tak naprawdę jest odbiciem świata ludzi. Dzięki temu Mrożek osiąga efekt krzywego zwierciadła: wyolbrzymia pewne cechy (ambicję Koguta) i czyni sytuację niedorzeczną, aby obnażyć ludzkie przywary w sposób zrozumiały i przemawiający do wyobraźni czytelnika. Uczniowie często z uśmiechem czytają Artystę, bo forma jest zabawna, ale jednocześnie łatwo wyciągnąć wnioski z morału. Warto zwrócić uwagę na to, że utwór skłania także do refleksji: możemy się zastanowić, czy my sami czasem nie zachowujemy się jak ten kogut – czy nie mierzymy zbyt wysoko bez podstaw, zamiast pracować nad sobą. Artysta uczy więc pokory i samoświadomości, a czyni to w sposób lekki, krótki i przystępny. Choć opowiadanie powstało w latach 80. XX wieku, jego przesłanie pozostaje aktualne. W dobie mediów społecznościowych i łatwej „sławy” Artysta Mrożka nabiera nowego znaczenia – przypomina, że prawdziwa wartość nie leży w tytule czy rozgłosie, lecz w byciu wiernym sobie i rzetelnym