Miłość należy do najczęściej podejmowanych i najbardziej zróżnicowanych tematów literatury. Może być przedstawiana jako doświadczenie budujące więź, źródło szczęścia i sensu, ale także jako siła prowadząca do cierpienia, obsesji, konfliktu z otoczeniem, przekroczenia norm lub moralnej klęski. W utworach literackich miłość nie ogranicza się do relacji romantycznej. Obejmuje uczucie między małżonkami, rodzicami i dziećmi, rodzeństwem, […]
Motyw śmierci należy do najważniejszych tematów literatury, ponieważ skupia pytania o sens życia, granice ludzkiej władzy, wartość pamięci, możliwość istnienia po śmierci oraz sposób zachowania człowieka wobec nieuchronnego kresu. Śmierć może być przedstawiana jako biologiczny fakt, kara, przejście do innego świata, próba wiary, skandal moralny, doświadczenie absurdu, ofiara za wspólnotę, narzędzie terroru albo symbol końca […]
Motyw buntu przedstawia człowieka, który odmawia podporządkowania się władzy, prawu, obyczajowi, Bogu, historii, systemowi społecznemu albo narzuconej mu definicji samego siebie. Bunt może być heroiczny i konieczny, ale może również wynikać z pychy, egoizmu, żądzy władzy lub fascynacji przemocą. Literatura nie traktuje go więc automatycznie jako postawy dobrej. Pyta o przyczynę sprzeciwu, wartość bronioną przez […]
Motyw przeznaczenia należy do najstarszych i najbardziej uniwersalnych tematów literatury, ponieważ prowadzi do pytania o granice ludzkiej wolności. Bohater może wierzyć, że jego życie zostało wcześniej określone przez bogów, wyrok losu, dziedziczną klątwę, porządek Opatrzności, prawa historii, pochodzenie społeczne, psychikę albo działanie systemu politycznego. Literatura rzadko poprzestaje jednak na prostym stwierdzeniu, że „wszystko jest zapisane”. […]
Literatura wojny i okupacji próbuje opisać doświadczenia, które podważyły wcześniejsze wyobrażenia o człowieku, kulturze i moralności. Masowa zagłada, obozy koncentracyjne, ośrodki natychmiastowej eksterminacji, więzienia, deportacje i system pracy przymusowej sprawiły, że autorzy musieli poszukiwać języka zdolnego przekazać rzeczywistość planowego odczłowieczania. W polskiej literaturze szczególne znaczenie mają opowiadania Tadeusza Borowskiego, „Medaliony” Zofii Nałkowskiej oraz „Inny świat” […]
„Rok 1984” George’a Orwella, „Tango” Sławomira Mrożka i „Przedwiośnie” Stefana Żeromskiego pokazują różne sposoby myślenia o idealnym porządku, rewolucji i władzy. Nie są utworami tego samego gatunku i nie przedstawiają identycznych systemów politycznych. Powieść Orwella jest klasyczną dystopią ukazującą dojrzały totalitaryzm. Dramat Mrożka rozgrywa się w przestrzeni rodzinnego domu i za pomocą groteski przedstawia rozpad […]
„Zbrodnia i kara” Fiodora Dostojewskiego należy do najważniejszych powieści podejmujących problem odpowiedzialności człowieka za własne czyny. Utwór nie ogranicza się do historii morderstwa i śledztwa. Zbrodnia zostaje popełniona stosunkowo wcześnie, a zasadnicza część powieści ukazuje jej następstwa w psychice sprawcy. Czytelnik obserwuje, jak Rodion Raskolnikow próbuje uzasadnić zabójstwo za pomocą stworzonej przez siebie teorii, jak […]
„Ferdydurke” Witolda Gombrowicza, opublikowana w 1937 roku, należy do najważniejszych polskich powieści XX wieku i zarazem do utworów, które najtrudniej streścić za pomocą tradycyjnych kategorii. Można ją nazwać powieścią awangardową, groteskową, filozoficzną, satyryczną i autotematyczną, ale żadne z tych określeń nie wyczerpuje jej sensu. Fabuła – trzydziestoletni Józio zostaje przez profesora Pimkę wtłoczony z powrotem […]
Dwudziestolecie międzywojenne w Polsce obejmuje lata 1918–1939, czyli okres od odzyskania niepodległości do wybuchu II wojny światowej. Nazwa epoki sugeruje zamknięty odcinek czasu, ale jej literatura jest wyjątkowo zróżnicowana i dynamiczna. Pisarze pierwszych lat niepodległości tworzyli w atmosferze entuzjazmu, poczucia początku i swobody, której nie zapewniały warunki zaborów. W latach trzydziestych coraz silniej odczuwano natomiast […]
Młoda Polska jest polską odmianą europejskiego modernizmu rozwijającą się umownie od około 1890 roku do odzyskania przez Polskę niepodległości w 1918 roku. Granice epoki mają charakter orientacyjny: nowe tendencje pojawiały się jeszcze przed końcem XIX wieku, a część młodopolskich sposobów myślenia i obrazowania trwała również w dwudziestoleciu międzywojennym. Nazwa „Młoda Polska” podkreślała pokoleniową odrębność artystów […]