1215 – Wielka Karta Swobód (Magna Carta)

Angielski król Jan bez Ziemi, zmuszony przez zbuntowanych baronów, zatwierdził dokument nazwany Wielką Kartą Swobód (Magna Charta Libertatum). Było to efektem narastającego niezadowolenia możnych z rządów Jana, który nakładał ciężkie podatki, przegrywał wojny (utrata Normandii na rzecz Francji, klęska koalicji pod Bouvines 1214) i popadł w konflikt z Kościołem (był ekskomunikowany w latach 1209–1213). W czerwcu 1215 r. baronowie zbuntowali się i zajęli Londyn, zmuszając króla do negocjacji. 15 czerwca 1215 r. na polu Runnymede nad Tamizą Jan Lackland przyłożył swoją pieczęć do pergaminu z 63 artykułami, gwarantującymi pewne prawa i swobody. Magna Carta potwierdzała m.in. wolność Kościoła, przywileje miast (zwłaszcza Londynu), prawa feudałów (np. kontrolę nad ich dziedziczeniem – król zobowiązał się nie żądać zbyt wysokich opłat po objęciu spadku przez dziedzica). Najsłynniejsze zapisy dotyczyły jednak wymiaru sprawiedliwości i praw jednostki: „Żaden wolny człowiek nie będzie uwięziony ani pozbawiony praw lub mienia… poza legalnym wyrokiem równych mu lub prawem kraju” – ustanowiono zasadę, że nawet król nie może karać wedle arbitralnej woli, lecz musi przestrzegać prawa. Powołano też radę 25 baronów do czuwania nad wykonaniem postanowień Karty.

Choć Jan bez Ziemi nie zamierzał na serio przestrzegać Karty (już wkrótce papież unieważnił ją bullą, a król wznowił wojnę domową z baronami), to Magna Carta z czasem zyskała status fundamentalnego aktu prawnego Anglii. Jako pierwsza wymusiła na monarsze ograniczenie jego absolutnej władzy, stając się zalążkiem praworządności i konstytucjonalizmu. Wielokrotnie ją ponownie wydawano i potwierdzano (poczynając od następców Jana, Henryka III i Edwarda I, w nieco zmienionych formach). Jej przepisy na przestrzeni wieków nabrały charakteru symbolicznego – gwarancja, że nikt nie może być więziony bez wyroku sądu, stała się podstawą późniejszego habeas corpus. Także zasada zgody na podatki („Żaden scutage ani danina nie będzie nałożona w naszym królestwie bez zgody Rady Królestwa”) przyczyniła się do rozwoju parlamentaryzmu angielskiego – królowie, chcąc nałożyć nowe podatki, musieli zwoływać radę baronów, co ewoluowało w parlament.

W realiach XIII wieku Magna Carta dotyczyła głównie feudałów i Kościoła, ale sama idea, że władza królewska podlega prawu i że istnieją niezbywalne prawa „wolnych ludzi”, przetrwała i rozszerzała się na inne stany społeczne. Karta stała się w późniejszych epokach kluczowym symbolem wolności obywatelskich i ograniczonej monarchii, inspirując m.in. amerykańską Deklarację Niepodległości czy francuską Deklarację Praw Człowieka i Obywatela. W kontekście średniowiecza, rok 1215 i uzyskanie Wielkiej Karty Swobód jest ważnym krokiem w procesie kształtowania rządów prawa oraz równoważenia uprawnień władzy centralnej przez zorganizowane społeczeństwo (arystokrację i duchowieństwo, a w zalążku także rycerstwo i mieszczan).