1265 – Pierwszy parlament angielski

Tego roku zebrało się zgromadzenie uznawane za pierwszy w historii parlament z udziałem reprezentantów miast i rycerstwa. Było to podczas trwającej wojny domowej między królem Henrykiem III a zbuntowanymi baronami pod wodzą Szymona de Montfort. Montfort, który przejął przejściowo władzę po zwycięstwie nad królem w bitwie pod Lewes (1264), dążył do reform ograniczających samowolę monarchy i wzmocnienia roli rady baronów. W tym celu zwołał zgromadzenie, na które – oprócz baronów i duchownych (biskupów i opatów) tradycyjnie wzywanych na króla radę – polecił wybrać po dwóch rycerzy z każdego hrabstwa oraz po dwóch przedstawicieli (mieszczan) z wybranych miast Anglii. Posiedzenie tego parlamentu odbyło się w Londynie w styczniu 1265 r. Co prawda Montfort nie miał pełnej legitymacji królewskiej (działał w imieniu uwięzionego Henryka III), ale faktycznie to on kierował obradami. Parlament Montforta obradował przez kilka tygodni, zajmując się sprawami państwa i zatwierdzając niektóre decyzje finansowe.

Choć wkrótce potem, w sierpniu 1265 r., Montfort poniósł klęskę i zginął w bitwie pod Evesham, a Henryk III odzyskał władzę, to idea włączania szerszej reprezentacji społecznej do zgromadzeń konsultacyjnych nie zanikła. Syn Henryka, król Edward I, doceniając z jednej strony potrzebę zgody podatników na nowe daniny, a z drugiej strony chcąc legitymizować swoje decyzje, zwołał w 1295 r. tzw. Modelowy Parlament – zapraszając do niego duchowieństwo, baronów, rycerstwo hrabstw i przedstawicieli miast według wzorca Montforta. Od tego czasu parlamenty stały się stałym elementem ustroju Anglii, zbierając się nieregularnie, ale coraz częściej.

Parlament Montforta z 1265 r. jest uznawany za kamień milowy rozwoju parlamentaryzmu. Po raz pierwszy w dziejach Anglii (i prawdopodobnie Europy łacińskiej) obok możnych zasiadły w jednym zgromadzeniu osoby reprezentujące lokalne społeczności spoza elity arystokratycznej – rycerstwo powiatowe i mieszczanie. W średniowiecznym rozumieniu nie był to jeszcze parlament w pełni ukształtowany (z prawa król nie musiał go zwoływać regularnie ani uznawać jakiejkolwiek jego decyzji za wiążącą), ale torował drogę ku temu, by zgoda reprezentantów była konieczna zwłaszcza w sprawach podatków. Długofalowo, parlament stał się forum artykulacji interesów stanów, co w Anglii przyczyniło się do stworzenia ustroju mieszanego (monarchii stanowej). Co więcej, dwie izby obecnego parlamentu brytyjskiego wywodzą swoją genezę właśnie z XIII wieku: Izba Lordów z wielkich baronów i duchownych, a Izba Gmin z reprezentantów rycerstwa i mieszczaństwa, których Montfort wprowadził. Można więc powiedzieć, że ziarno zasiane w 1265 r. wydało bogaty plon w postaci jednej z najtrwalszych tradycji parlamentarnych na świecie.