1688 – Chwalebna rewolucja w Anglii (początek monarchii parlamentarnej)

Anglia doświadczyła bezkrwawego przewrotu politycznego nazwanego Chwalebną Rewolucją. Wydarzenie to zakończyło długoletnie spory religijno-polityczne i ustanowiło ustrój monarchii parlamentarnej. Na tronie angielskim od 1685 r. zasiadał Jakub II Stuart, zagorzały katolik, który dążył do przywrócenia katolicyzmu jako dominującej religii oraz do wzmocnienia władzy absolutnej. Jego polityka wywołała głęboki niepokój zarówno wśród protestanckiej większości społeczeństwa, jak i w Parlamencie.

Latem 1688 r. siedmiu wpływowych angielskich arystokratów (tzw. „Siedmiu możnych”) potajemnie zaprosiło Wilhelma Orańskiego – namiestnika (stadhoudera) Niderlandów, męża córki Jakuba II, Marii – by przybył do Anglii i przejął tron. Wilhelm, obawiając się rosnących wpływów Francji katolickiej oraz wezwany przez protestantów angielskich, wylądował z niewielką armią w listopadzie 1688 r. Poparcie społeczne i dezercje w armii królewskiej spowodowały, że opór wobec Wilhelma był znikomy. Jakub II, opuszczony przez większość swoich sił (nawet córka Anna i generałowie przeszli na stronę Wilhelma), zbiegł do Francji. Bez rozlewu krwi Wilhelm III Orański objął władzę wraz z żoną Marią II Stuart jako współmonarchowie (koronacja w 1689 r.).

W 1689 r. nowa para królewska zaakceptowała Deklarację praw (Bill of Rights), która znacznie ograniczyła prerogatywy królewskie i zagwarantowała prawa Parlamentu. Ustanowiono zasadę, że król nie może bez zgody Parlamentu zawieszać ustaw, nakładać podatków czy utrzymywać stałej armii. Regularne zwoływanie Parlamentu i wolność słowa w jego obradach stały się normą. Ponadto potwierdzono zakaz obejmowania tronu przez katolików, co zapewniło trwały protestancki charakter monarchii. Na mocy tych wydarzeń Anglia stała się monarchią parlamentarną, gdzie realna władza należała do reprezentantów społeczeństwa, a król pełnił funkcje głównie wykonawcze z ograniczonym zakresem.

Chwalebna rewolucja potwierdziła również wcześniej wywalczone swobody (m.in. Habeas Corpus Act – zakaz arbitralnego więzienia). Stała się wzorem pokojowej zmiany ustroju – nazwano ją „glorious” (chwalebną), ponieważ uniknięto długiej wojny domowej. Idee wyrażone w Deklaracji praw (np. nadrzędność prawa, prawa obywatelskie) wywarły wpływ na rozwój myśli politycznej w Europie i Ameryce. Można śmiało powiedzieć, że to od 1688 r. Anglia (później Wielka Brytania) zaczęła budować system rządów parlamentarnych, który stał się pierwowzorem dla nowoczesnych demokracji konstytucyjnych.