533 – Kodeks Justyniana (kodyfikacja prawa rzymskiego)

W 533 r. cesarz bizantyński Justynian I ogłosił zbiór praw znany jako Kodeks Justyniana (Corpus Iuris Civilis). Była to część wielkiej kodyfikacji prawa rzymskiego, nad którą pracowała komisja jurystów kierowana przez Tryboniana. W latach 528–534 zebrano i uporządkowano rozproszone dotąd konstytucje cesarskie oraz opinie prawników z czasów cesarstwa rzymskiego. Kodeks Justyniana (wydany ostatecznie w 534 r.) zawierał obowiązujące ustawy cesarskie, do tego doszły Digesta (pandekty) – fragmenty pism klasycznych jurystów rzymskich – oraz Institutiones (podręcznik prawa). Całość stanowiła kompletny zapis prawa rzymskiego, dostosowany do realiów VI wieku.

Kodyfikacja Justyniana miała olbrzymi wpływ na historię prawa i cywilizacji europejskiej. Wprawdzie Cesarstwo Zachodniorzymskie już nie istniało, ale dzięki Bizancjum dziedzictwo prawne Rzymu zostało zachowane. Przez stulecia Corpus Iuris Civilis obowiązywał w Cesarstwie Bizantyńskim, a w średniowiecznej Europie Zachodniej odkrycie jego treści (m.in. na uniwersytecie w Bolonii w XI–XII w.) wywołało tzw. renesans prawa rzymskiego. Prawo Justyniana stało się podstawą systemów prawnych wielu krajów Europy kontynentalnej (prawa civil law), wpływając na rozwój pojęć prawnych, takich jak własność, zobowiązania czy procedura sądowa. Dzieło Justyniana symbolicznie łączy antyk ze średniowieczem – zachowuje ciągłość cywilizacyjną, przekazując fundamenty rzymskiej myśli prawniczej późniejszym epokom. Sam Justynian, wydając Kodeks, umocnił autorytet cesarski jako źródła prawa i próbował ujednolicić system prawny rozległego Cesarstwa Bizantyńskiego, co sprzyjało centralizacji władzy i integracji wieloetnicznego państwa.