Starożytność jest najdawniejszą epoką omawianą w szkolnej historii literatury i jednym z najważniejszych źródeł kultury europejskiej. W szerokim znaczeniu obejmuje dzieje pierwszych cywilizacji rozwijających się od wynalezienia pisma w IV tysiącleciu przed naszą erą aż do upadku cesarstwa zachodniorzymskiego w 476 roku. W historii literatury europejskiej szczególne znaczenie przypisuje się jednak przede wszystkim antykowi grecko-rzymskiemu, rozwijającemu się od około VIII wieku p.n.e. do V wieku n.e., oraz tradycji biblijnej, której początki są związane ze starożytnym Izraelem, judaizmem i rodzącym się w I wieku chrześcijaństwem. Nie należy utożsamiać tych tradycji: Biblia nie jest dziełem kultury grecko-rzymskiej, choć jej późniejsze księgi powstawały w świecie pozostającym pod wpływem języka greckiego i Imperium Rzymskiego. Antyk i Biblia stworzyły dwa odrębne, ale później nieustannie spotykające się systemy symboli, wartości, gatunków i opowieści.

Nie jest ścisłe stwierdzenie, że cały światopogląd starożytności był „humanistyczny” w późniejszym, renesansowym znaczeniu. Grecy rzeczywiście intensywnie interesowali się człowiekiem, jego ciałem, rozumem, życiem politycznym, sztuką, losem i moralnością, ale ich kultura pozostawała zarazem religijna, hierarchiczna i oparta na społeczeństwie niewolniczym. Pełnia praw obywatelskich przysługiwała jedynie części wolnych mężczyzn, natomiast kobiety, niewolnicy i cudzoziemcy byli wyłączeni z wielu sfer życia publicznego. Antyczne zainteresowanie człowiekiem nie oznaczało więc nowoczesnej wiary w równość wszystkich ludzi. Polegało przede wszystkim na przekonaniu, że ludzkie życie, charakter, rozum, ciało i czyny są godnymi tematami filozofii oraz sztuki.

Grecka kultura dążyła do harmonii, proporcji i właściwego uporządkowania poszczególnych elementów. Jednym z jej ideałów była kalokagathia, czyli połączenie piękna fizycznego z dobrem, dzielnością i doskonałością moralną. Ideał ten odnosił się szczególnie do obywatela zdolnego rozwijać ciało, umysł i charakter oraz służyć wspólnocie. Grecy wysoko cenili również arete, oznaczającą dzielność lub doskonałość w realizowaniu własnej natury i społecznej roli. Arete wojownika przejawiała się w męstwie, sprawności i honorze, arete władcy w rozsądnym rządzeniu, a człowieka mądrego w zdolności rozpoznawania dobra. Ważnym elementem greckiego życia był agon, czyli współzawodnictwo: sportowcy, poeci, dramatopisarze, mówcy i politycy rywalizowali o zwycięstwo, sławę oraz uznanie wspólnoty.

Kulturę antyczną ukształtowało napięcie między mitem a logosem. Mit był świętą i wspólnotową opowieścią wyjaśniającą pochodzenie świata, bogów, ludzi, rodów, obrzędów oraz zjawisk przyrody. Nie należy go utożsamiać z prostym kłamstwem albo naiwną próbą stworzenia przednaukowego podręcznika. Mity przekazywały wartości, określały miejsce człowieka w świecie, uzasadniały rytuały i pozwalały wspólnocie opowiadać o doświadczeniach, których nie dało się łatwo wyrazić językiem pojęciowym. Logos oznaczał rozumowanie, argument i próbę racjonalnego wyjaśniania rzeczywistości. Narodziny filozofii nie doprowadziły do natychmiastowego zniknięcia mitów: Platon sam wykorzystywał opowieści i alegorie, aby przedstawiać idee trudne do wyrażenia w sposób wyłącznie abstrakcyjny.

Religia grecka była politeistyczna, ale nie tworzyła jednego uporządkowanego systemu dogmatów odpowiadającego późniejszym religiom monoteistycznym. Bogowie przypominali ludzi pod względem wyglądu, emocji i konfliktów, lecz pozostawali nieśmiertelni oraz dysponowali nadnaturalną mocą. Zeus, Hera, Atena, Apollo, Afrodyta, Posejdon i inni bogowie opiekowali się określonymi sferami życia, miastami i rodami, a jednocześnie kierowali się gniewem, zazdrością, sympatią oraz osobistym interesem. Nie byli prostymi wzorcami moralnymi. Człowiek powinien szanować boski porządek, składać ofiary i unikać hybris, czyli pychy prowadzącej do przekroczenia miary wyznaczonej śmiertelnikowi.

Rzymianie przejęli i przekształcili dużą część kultury greckiej. Adaptowali mity, gatunki literackie, filozofię, sztukę i system edukacji, nadając im własne znaczenia. Szczególnie rozwinęli prawo, retorykę, historiografię, satyrę i literaturę związaną z obowiązkami obywatelskimi. Ważnymi wartościami stały się pietas, czyli odpowiedzialność wobec bogów, rodziny i państwa, virtus, oznaczająca męstwo i obywatelską dzielność, oraz gravitas, czyli powaga, opanowanie i poczucie odpowiedzialności. Literatura rzymska nie była jednak wyłącznie praktyczną kopią wzorów greckich. Horacy, Wergiliusz, Owidiusz, Cyceron i inni autorzy stworzyli dzieła wywierające samodzielny wpływ na całą późniejszą kulturę europejską.

Pod koniec starożytności w granicach Imperium Rzymskiego rozwijało się chrześcijaństwo, wyrastające z judaizmu i nauczania Jezusa z Nazaretu. Chrześcijaństwo przejęło żydowski monoteizm, przekonanie o stworzeniu świata przez jednego Boga, moralne znaczenie historii i oczekiwanie zbawienia, a zarazem uczyniło centrum wiary osobę, śmierć oraz zmartwychwstanie Jezusa Chrystusa. Do kultury europejskiej wprowadziło szczególnie mocne wezwanie do miłości nieprzyjaciół, przebaczenia, miłosierdzia, troski o najsłabszych oraz przekonanie, że każdy człowiek posiada godność wynikającą z relacji z Bogiem. Nie należy jednak tworzyć zbyt prostego przeciwstawienia „pogańskiego heroizmu” i „chrześcijańskiej miłości”. Antyk znał współczucie, poświęcenie i moralną odpowiedzialność, a dzieje chrześcijaństwa obejmowały również konflikty, przemoc oraz polityczne spory.

NAJWAŻNIEJSZE IDEE I POSTAWY FILOZOFICZNE

Fatum, wolność i odpowiedzialność

Fatum oznacza nieuchronny porządek losu, którego nie mogą całkowicie zmienić nawet bogowie. Szczególne znaczenie ma ono w mitach i tragediach związanych z rodem Labdakidów: Lajos, Edyp, Eteokles, Polinejkes, Antygona i Ismena ponoszą konsekwencje wydarzeń rozpoczętych wiele pokoleń wcześniej. Nie należy jednak sądzić, że antyczny bohater jest bezwolną marionetką. Przeznaczenie tworzy granice jego sytuacji, ale sposób działania zależy również od charakteru, wiedzy i podejmowanych decyzji. Edyp nie wybiera świadomie ojcobójstwa i kazirodztwa, lecz sam decyduje, że będzie bezwzględnie poszukiwał prawdy. Kreon nie może usunąć klątwy ciążącej nad Tebami, ale dobrowolnie wydaje zakaz pochówku i zbyt późno wycofuje się z błędu. Tragizm wynika z napięcia pomiędzy ograniczeniem ludzkiej wolności a odpowiedzialnością za czyny podejmowane w tych ograniczeniach.

Hybris

Hybris oznacza pychę, zarozumiałość lub przekroczenie miary właściwej człowiekowi. Bohater ulega jej wtedy, gdy przypisuje sobie nieograniczoną wiedzę, władzę albo prawo do ignorowania porządku boskiego i wspólnotowego. Hybris Kreona polega na przekonaniu, że rozkaz władcy może unieważnić odwieczny obowiązek pogrzebania zmarłego. Edyp jest pewny, że potrafi rozwiązać każdą zagadkę i całkowicie kontrolować proces odkrywania prawdy. Achilles pozwala, aby urażona duma na długo odsunęła go od odpowiedzialności za walczących Achajów. Hybris nie jest zwykłą pewnością siebie. Staje się niebezpieczna, gdy człowiek przestaje rozpoznawać granice własnej wiedzy i nie chce słuchać ostrzeżeń.

Stoicyzm

Stoicyzm został zapoczątkowany przez Zenona z Kition, a rozwijali go później między innymi Seneka, Epiktet i Marek Aureliusz. Stoicy uważali, że człowiek powinien żyć zgodnie z rozumem i naturą oraz rozróżniać to, co od niego zależy, od wydarzeń, nad którymi nie posiada kontroli. Najwyższym dobrem jest cnota, natomiast zdrowie, bogactwo, sława i powodzenie pozostają rzeczami zewnętrznymi. Stoicka postawa nie oznacza całkowitego braku emocji ani obojętności wobec innych. Chodzi o nieuleganie namiętnościom w sposób odbierający człowiekowi wolność wewnętrzną. Człowiek nie może zapobiec każdej chorobie, stracie lub śmierci, ale może zdecydować, czy odpowie na nie rozpaczą, złością, odwagą czy godnością.

Epikureizm

Epikur uważał przyjemność za podstawę szczęścia, ale nie głosił bezgranicznego korzystania ze zmysłowych rozkoszy. Najwyższą przyjemnością jest ataraksja, czyli spokój ducha, oraz aponia, czyli brak fizycznego cierpienia. Człowiek powinien ograniczać sztuczne pragnienia, rozwijać przyjaźń, unikać niepotrzebnego lęku i cieszyć się prostymi dobrami. Epikur przekonywał, że nie należy bać się śmierci, ponieważ dopóki człowiek istnieje, śmierci nie ma, a gdy ona przychodzi, człowiek przestaje istnieć. Popularne utożsamienie epikureizmu z ucztowaniem i nieumiarkowanym hedonizmem jest więc błędne. Horacjańskie „carpe diem” wyrasta z podobnego przekonania, że wobec niepewności przyszłości należy mądrze korzystać z obecnej chwili.

Sceptycyzm i cynizm

Sceptycy zwracali uwagę na ograniczenia ludzkiego poznania i przestrzegali przed pochopnym uznawaniem własnych sądów za pewne. Wstrzymanie się od kategorycznej oceny miało prowadzić do spokoju. Cynicy, których najbardziej znanym przedstawicielem był Diogenes z Synopy, krytykowali sztuczne potrzeby, konwenanse, pogoń za bogactwem i zależność od opinii innych. Opowiadania o Diogenesie mieszkającym w beczce lub proszącym Aleksandra Wielkiego, aby nie zasłaniał mu słońca, ukazują ideał radykalnej niezależności. Współczesne znaczenie słowa „cynizm”, kojarzone z pogardą dla moralności, odbiega od pierwotnego programu filozoficznego cyników.

Filozofia epoki

Nazwa myśli filozoficznej	Przedstawiciel	Utwór z podstawy programowej	Definicja nurtu	Nawiązanie w innej epoce
Stoicyzm	Lucjusz Anneusz Seneka	„Pieśń IX” Jana Kochanowskiego (fragmenty w podręcznikach)	Postawa oparta na zachowaniu spokoju ducha i równowagi emocjonalnej bez względu na przeciwności losu.	W epoce renesansu Jan Kochanowski nawiązywał do stoickiego spokoju w swoich „Pieśniach” i w Trenach, w których krytycznie patrzy na poglądy stoickie kwestionując ich zasadność.
Epikureizm	Epikur	„Pieśń II” Jana Kochanowskiego (serce roście patrząc na te czasy…)	Filozofia zachęcająca do czerpania przyjemności z życia, unikania cierpienia i poszukiwania równowagi duchowej.	Renesans wyraźnie nawiązuje do epikurejskiego „carpe diem”, zachęcając do korzystania z życia w granicach rozsądku. Elementy epikureizmu można dostrzec też w barokowej poezji dworskiej, choć tam przyjemność bywała łączona z niepokojem o przemijanie.
Cynizm	Diogenes z Synopy	Wybrane fragmenty „Żywotów i poglądów słynnych filozofów” Diogenesa Laertiosa (w ramach omówień w podręcznikach)	Nurt głoszący całkowitą niezależność od dóbr materialnych i konwenansów społecznych. Propaguje życie w zgodzie z naturą, w skrajnym minimalizmie.	W oświeceniu krytyka społeczeństwa i przywar ludzkich (np. w satyrach) czasem przypomina cyniczną postawę. Również w niektórych tekstach romantyzmu pojawia się bunt wobec norm społecznych, co można luźno łączyć z cynicznym idealem wolności.
Hedonizm	Arystyp z Cyreny	„Pieśń świętojańska o Sobótce” (fr. Jana Kochanowskiego) – fragmenty akcentujące radość biesiady	Pogląd uznający przyjemność za najwyższe dobro i cel życia. Zakłada aktywne dążenie do doznań pozytywnych i unikanie cierpienia.	W literaturze dworskiej (np. barokowej) nierzadko podkreślano uroki życia i zabawę, co wpisuje się w hedonistyczne spojrzenie na świat. Podobne motywy pojawiają się w Młodej Polsce, gdzie celebracja zmysłowości i przyjemności życia bywa tematem wielu utworów.
Horacjanizm	Horacy	„Pieśni” Jana Kochanowskiego (nawiązujące do formy i tematyki Horacego)	Koncepcja „złotego środka” (aurea mediocritas), harmonii i umiaru, połączona z pochwałą prostoty życia oraz ideą „non omnis moriar” (nie wszystek umrę).	Renesans jest najpełniejszym przykładem recepcji horacjanizmu – w polskiej poezji szczególnie Jan Kochanowski czerpie z niego inspirację. W romantyzmie idea nieśmiertelności poety również nawiązuje do horacjańskiej myśli o sławie przekraczającej czas.

BIBLIA

Biblia jako zbiór ksiąg

Biblia nie jest jedną książką napisaną przez jednego autora, lecz biblioteką tekstów powstających przez wiele stuleci w językach hebrajskim, aramejskim i greckim. Zawiera opowieści o początkach świata i narodów, historię Izraela, prawo, proroctwa, modlitwy, pieśni, przysłowia, refleksję filozoficzną, listy, Ewangelie i wizje apokaliptyczne. Biblia hebrajska, nazywana Tanachem, oraz chrześcijański Stary Testament nie są całkowicie identyczne pod względem układu i zakresu kanonu, a poszczególne wyznania chrześcijańskie różnią się liczbą uznawanych ksiąg. Nowy Testament obejmuje dwadzieścia siedem ksiąg związanych z życiem Jezusa i początkami chrześcijaństwa. Różnorodność autorów, epok i gatunków sprawia, że nie można wszystkich fragmentów interpretować w ten sam sposób: hymn, przypowieść, proroctwo, tekst prawny i wizja apokaliptyczna podlegają innym zasadom odczytania. Biblia wywarła ogromny wpływ na język, sztukę, muzykę, filozofię i literaturę, dostarczając archetypów stworzenia, raju, wygnania, bratobójstwa, potopu, ofiary, cierpienia sprawiedliwego, wędrówki, nawrócenia i końca świata.

„Księga Rodzaju”

„Księga Rodzaju” otwiera Biblię i przedstawia teologiczne opowieści o stworzeniu świata, pochodzeniu człowieka, wejściu zła w ludzkie doświadczenie, potopie, wieży Babel oraz dziejach patriarchów: Abrahama, Izaaka, Jakuba i Józefa. Pierwsze rozdziały zawierają dwa odmienne, ustawione obok siebie opisy stworzenia, co pokazuje, że ich celem nie jest przekazanie nowoczesnej wiedzy naukowej. Pierwszy tekst przedstawia stworzenie jako uporządkowany proces dokonujący się mocą Bożego słowa i podkreśla dobro całej rzeczywistości. Człowiek – kobieta i mężczyzna – zostaje stworzony na obraz Boga oraz otrzymuje odpowiedzialność za świat. Druga opowieść skupia się na relacji człowieka z Bogiem, naturą i drugim człowiekiem. Zerwanie zakazanego owocu nie jest jedynie wykroczeniem związanym z jedzeniem, lecz próbą samodzielnego ustalania dobra i zła oraz zerwaniem zaufania wobec Boga. Skutkami są wstyd, wzajemne oskarżenie, cierpienie i wygnanie z Edenu. Historia Kaina i Abla przedstawia narastanie przemocy, potop – sąd nad zepsutą ludzkością połączony z ocaleniem Noego i przymierzem, a wieża Babel – pychę zbiorowości pragnącej zapewnić sobie nieograniczoną potęgę oraz sławę. „Księga Rodzaju” tworzy podstawowe dla kultury europejskiej obrazy raju utraconego, grzechu pierworodnego, bratobójstwa, arki, tęczy, próby wiary i ziemi obiecanej.

„Księga Hioba”

„Księga Hioba” przedstawia problem cierpienia niezawinionego i podważa prostą zasadę, według której powodzenie zawsze jest nagrodą za dobro, a nieszczęście karą za grzech. Hiob jest człowiekiem prawym, zamożnym i pobożnym, ale w wyniku próby traci majątek, dzieci i zdrowie. W narracyjnej ramie księgi oskarżyciel podaje w wątpliwość bezinteresowność jego wiary, a Bóg pozwala wystawić bohatera na próbę. Hiob początkowo przyjmuje cierpienie z pokorą, lecz później przeklina dzień własnych narodzin, domaga się odpowiedzi i broni niewinności. Jego przyjaciele Elifaz, Bildad i Sofar próbują zachować tradycyjną teorię sprawiedliwości, dlatego zakładają, że Hiob musiał popełnić grzech. Ich wypowiedzi brzmią pobożnie, ale stają się okrutne, ponieważ przedkładają system nad doświadczenie cierpiącego człowieka. Bóg przemawia z wichru, ukazując ogrom i złożoność stworzenia, lecz nie przedstawia Hiobowi prostego wyjaśnienia przyczyn jego cierpienia. Bohater uznaje ograniczenie własnej wiedzy, a jego los zostaje później odmieniony. Finał nie usuwa jednak problemu utraconych dzieci i wcześniejszego bólu; nowych dóbr nie można traktować jako prostego „zwrotu” za doznaną krzywdę. Księga nie daje łatwej odpowiedzi na pytanie, dlaczego cierpią niewinni. Broni natomiast prawa człowieka do skargi, pokazuje ograniczenia ludzkich teorii i przestrzega przed osądzaniem ofiary. W aktualnych pytaniach maturalnych służy bezpośrednio do omawiania motywu cierpienia niezawinionego.

„Księga Koheleta”

„Księga Koheleta” jest refleksją mędrca nad przemijaniem, pracą, bogactwem, wiedzą, przyjemnością, niesprawiedliwością i śmiercią. Hebrajskie słowo hewel, tradycyjnie tłumaczone jako „marność”, może oznaczać również oddech, parę lub coś nieuchwytnego. Kohelet nie twierdzi po prostu, że wszystko jest całkowicie bezwartościowe. Pokazuje, że człowiek nie potrafi zapewnić trwałości własnym osiągnięciom, przewidzieć wszystkich skutków pracy ani ostatecznie zrozumieć Bożego planu. Pokolenia przemijają, przyroda trwa w powtarzalnych cyklach, a ten sam los spotyka mądrego i głupca, bogatego i biednego. Wiedza jest cenna, ale zwiększa również świadomość ograniczeń. Praca może przynosić satysfakcję, lecz jej owoce przejmie ktoś inny. Odpowiedzią Koheleta nie jest czysty nihilizm: człowiek powinien przyjmować proste dary – jedzenie, pracę, bliskość i radość – jako dobro dostępne w obecnej chwili, zachowując świadomość własnej śmiertelności. Księga stała się podstawowym źródłem motywu vanitas, ale jej przesłanie łączy sceptycyzm wobec trwałości świata z umiarkowaną afirmacją codziennego życia. Na maturze jest punktem wyjścia do rozważań o człowieku wobec niestałości rzeczywistości.

„Pieśń nad Pieśniami”

„Pieśń nad Pieśniami” jest zbiorem poetyckich wypowiedzi Oblubienicy i Oblubieńca, którzy poszukują się, zachwycają swoją urodą, tęsknią, rozdzielają się i ponownie odnajdują. Tekst posługuje się zmysłowym językiem ciała, zapachu, smaku, ogrodu, wina, owoców, zwierząt i krajobrazu. Miłość nie jest tu abstrakcyjnym uczuciem pozbawionym cielesności, lecz doświadczeniem pragnienia, wzajemnego podziwu i wyłączności. Przekonanie, że księga jest alegorią miłości Boga i ludu Izraela, Chrystusa i Kościoła albo Boga i duszy, należy do późniejszej tradycji żydowskiej oraz chrześcijańskiej. Nie usuwa ono znaczenia dosłownego: „Pieśń nad Pieśniami” pozostaje także poematem o ludzkiej miłości erotycznej. Oba sposoby lektury przez stulecia współistniały. Księga pokazuje, że Biblia nie przedstawia ciała i pragnienia wyłącznie jako źródła grzechu, ale potrafi ukazywać je jako element dobrego stworzenia. „Pieśń nad Pieśniami” nie została imiennie wskazana w aktualnej liście CKE dla obowiązkowego odwołania w wypracowaniu, lecz pozostaje jednym z najważniejszych tekstów biblijnych i użytecznym kontekstem do tematów miłości.

„Księga Psalmów”

„Księga Psalmów” zawiera sto pięćdziesiąt utworów modlitewnych powstających w różnych okresach i przypisywanych wielu autorom oraz tradycjom. Dawid jest najważniejszym patronem psalmów i wiele tekstów zostało mu tradycyjnie przypisanych, ale nie można twierdzić, że napisał większość zbioru w dzisiejszym rozumieniu autorstwa. Psalmy obejmują hymny pochwalne, lamentacje jednostki i wspólnoty, pieśni dziękczynne, królewskie, pielgrzymkowe, pokutne i mądrościowe. Człowiek może w nich wyrażać zachwyt, wdzięczność, lęk, poczucie winy, rozpacz, gniew, samotność i nadzieję. Religijność psalmów nie wymaga ukrywania negatywnych emocji: modlący się może pytać Boga o Jego nieobecność, skarżyć się na niesprawiedliwość i domagać się ratunku. Charakterystyczne są paralelizmy, czyli zestawianie kolejnych wersów powtarzających, rozwijających lub przeciwstawiających tę samą myśl. W kulturze europejskiej psalm stał się jednym z najważniejszych gatunków liryki religijnej, tłumaczonym i parafrazowanym między innymi przez Jana Kochanowskiego, Mikołaja Reja, Czesława Miłosza i licznych twórców muzyki.

Nowy Testament – Ewangelie, przypowieści i „Hymn o miłości”

Nowy Testament przedstawia życie, nauczanie, śmierć i zmartwychwstanie Jezusa oraz początki wspólnot chrześcijańskich. Cztery Ewangelie nie są nowoczesnymi biografiami ani identycznymi relacjami: każdy ewangelista porządkuje materiał zgodnie z własnym zamysłem teologicznym i potrzebami wspólnoty. Jezus często naucza za pomocą przypowieści, czyli krótkich opowiadań posiadających znaczenie dosłowne oraz religijno-moralne. Przypowieść o miłosiernym Samarytaninie podważa granice wspólnoty i pokazuje, że bliźnim staje się ten, kto okazuje pomoc, niezależnie od pochodzenia. Przypowieść o synu marnotrawnym przedstawia przebaczenie przekraczające czysto rachunkową sprawiedliwość, a o talentach – odpowiedzialność za powierzony dar. Kazanie na Górze zawiera błogosławieństwa oraz radykalne wezwanie do miłości nieprzyjaciół, miłosierdzia, czystości intencji i rezygnacji z odwetu. „Hymn o miłości” z Pierwszego Listu świętego Pawła do Koryntian opisuje miłość jako cierpliwość, dobroć, brak pychy i zdolność wytrwania; nie jest to przede wszystkim tekst o uczuciu romantycznym, lecz o postawie kształtującej relację człowieka z Bogiem i wspólnotą. Przypowieści, droga krzyżowa, zdrada Judasza, zaparcie się Piotra, śmierć i zmartwychwstanie Chrystusa stworzyły archetypy powracające w całej kulturze europejskiej.

„Apokalipsa świętego Jana”

„Apokalipsa świętego Jana” jest tekstem należącym do gatunku apokaliptycznego, którego nazwa oznacza odsłonięcie albo objawienie. Powstała w sytuacji zagrożenia wspólnot chrześcijańskich i za pomocą rozbudowanej symboliki przedstawia konflikt pomiędzy Bogiem a siłami zła. Wizje siedmiu pieczęci, czterech jeźdźców, trąb, smoków, Bestii, liczby 666, Wielkiej Nierządnicy utożsamianej z Babilonem, ostatecznego sądu i Nowego Jeruzalem nie tworzą prostego, chronologicznego kalendarza przyszłych wydarzeń. Posługują się obrazami zaczerpniętymi ze Starego Testamentu, sytuacji politycznej Imperium Rzymskiego i symboliki liczbowej. Apokalipsa przedstawia katastrofę, ale jej zasadniczym przesłaniem jest nadzieja: przemoc, imperium, śmierć i chaos nie mają ostatniego słowa, a finałem historii staje się odnowione stworzenie, w którym Bóg zamieszkuje z ludźmi i usuwa cierpienie. Współczesne słowo „apokalipsa” bywa używane jako synonim całkowitej zagłady, lecz biblijny utwór jest również księgą pocieszenia, sprawiedliwości i zwycięstwa dobra. Na maturze stanowi podstawę pytania o wizję końca świata.

JAN PARANDOWSKI – „MITOLOGIA”

„Mitologia” Jana Parandowskiego nie jest starożytnym źródłem, lecz dwudziestowiecznym literackim opracowaniem dawnych opowieści, po raz pierwszy wydanym w 1924 roku. Autor zebrał różne wersje mitów i przedstawił je spójnym, obrazowym językiem, dlatego książka stała się podstawowym szkolnym wprowadzeniem do świata greckich wierzeń. Mity można dzielić na kosmogoniczne, dotyczące początku świata, teogoniczne, opowiadające o narodzinach i genealogii bogów, antropogeniczne, dotyczące powstania człowieka, genealogiczne, przedstawiające początki rodów, oraz etiologiczne, wyjaśniające źródła zwyczajów, zjawisk i nazw. Podziały te nie są całkowicie rozłączne, ponieważ jedna opowieść może pełnić kilka funkcji. Mit o Prometeuszu przedstawia dobroczyńcę ludzi, który wykrada ogień, uczy ludzkość umiejętności i ponosi karę za sprzeciw wobec Zeusa; stał się podstawą prometeizmu, czyli idei buntu oraz cierpienia podejmowanego dla dobra innych. Syzyf wykorzystuje inteligencję do oszukiwania bogów i śmierci, lecz zostaje skazany na bezowocne wtaczanie głazu; jego los symbolizuje pracę powtarzalną i pozbawioną końca, ale w późniejszej filozofii Camusa stanie się także obrazem buntu przeciw absurdowi. Dedal reprezentuje wiedzę techniczną, rozwagę i odpowiedzialność, natomiast Ikar – pragnienie przekroczenia granic, młodzieńczą nieostrożność albo odwagę marzenia. Orfeusz dzięki sztuce wzrusza świat zmarłych i niemal odzyskuje Eurydykę, lecz odwraca się przed wyjściem; jego historia pokazuje potęgę miłości i poezji, ale również ludzką niecierpliwość oraz niemożność całkowitego pokonania śmierci. Demeter i Kora tłumaczą cykl wegetacji, Narcyz – zgubne zamknięcie w zachwycie nad samym sobą, a Tezeusz i Ariadna wprowadzają motywy labiryntu, nici i walki z potworem. Mity nie są wyłącznie fabułami do zapamiętania: stanowią system archetypów, za pomocą których późniejsza literatura mówi o poświęceniu, winie, karze, miłości, wędrówce, władzy i granicach człowieka.

HOMER – „ILIADA”

„Iliada”, przypisywana Homerowi i ukształtowana prawdopodobnie około VIII wieku p.n.e., nie opowiada całej wojny trojańskiej, lecz około pięćdziesięciu dni z jej dziesiątego roku. Utwór rozpoczyna się od konfliktu Achillesa z wodzem Achajów Agamemnonem o brankę Bryzeidę. Agamemnon odbiera ją Achillesowi, naruszając jego honor, dlatego najlepszy grecki wojownik wycofuje się z walki i prosi matkę Tetydę, aby Zeus pozwolił Trojanom zdobyć przewagę. Gniew Achillesa staje się głównym tematem eposu i pokazuje niebezpieczeństwo świata, w którym osobista sława oraz urażona godność mogą okazać się ważniejsze niż życie wspólnoty. Dopiero śmierć Patroklosa, który w zbroi Achillesa zostaje zabity przez Hektora, skłania bohatera do powrotu. Achilles zabija Hektora i bezcześci jego ciało, przywiązując je do rydwanu. Kulminacją moralną eposu nie jest jednak samo zwycięstwo, lecz spotkanie Achillesa z Priamem. Stary król Troi przychodzi nocą do zabójcy syna, całuje jego ręce i prosi o wydanie zwłok. Achilles dostrzega w Priamie własnego ojca, obaj płaczą nad wspólną kondycją śmiertelników, a bohater odzyskuje zdolność współczucia. „Iliada” kończy się pogrzebem Hektora, nie upadkiem Troi ani historią konia trojańskiego. Epos zestawia dwa modele heroizmu: Achilles wybiera krótkie życie i nieśmiertelną sławę, natomiast Hektor walczy przede wszystkim jako obrońca miasta, rodziny i wspólnoty. Obaj wiedzą, że mogą zginąć, ale podejmują walkę w imię wartości, którym pozostają wierni. Bogowie ingerują w wydarzenia, ratują ulubieńców, oszukują ludzi i uczestniczą w konfliktach, jednak bohaterowie zachowują odpowiedzialność za sposób reagowania. „Iliada” składa się z dwudziestu czterech ksiąg, rozpoczyna inwokacją do Muzy, wykorzystuje heksametr, stałe epitety, rozbudowane porównania homeryckie, powtórzenia oraz równoległe przedstawianie świata ludzi i bogów. Akcja rozpoczyna się in medias res, czyli w środku wydarzeń, a wcześniejsze dzieje wojny są stopniowo przypominane. Na maturze utwór jest podstawą rozważań o heroizmie jako postawie wobec losu.

HOMER – „ODYSEJA”

„Odyseja”, przypisywana Homerowi i powstała prawdopodobnie nieco później niż „Iliada”, opowiada o powrocie Odyseusza spod Troi do Itaki. Bohater wędruje dziesięć lat, a ponieważ sama wojna trwała dziesięć lat, Penelopa i Telemach czekają na niego łącznie około dwudziestu lat. Fabuła nie jest przedstawiona chronologicznie. Epos rozpoczyna się pod nieobecność Odyseusza, gdy zalotnicy zajmują jego dom, zużywają majątek i naciskają na Penelopę, aby wybrała nowego męża. Pierwsze księgi pokazują dojrzewanie Telemacha, który wyrusza po informacje o ojcu. Odyseusza poznajemy na wyspie nimfy Kalipso, a wcześniejsze przygody – spotkanie z Lotofagami, oślepienie Polifema, pobyt u Kirke, zejście do krainy umarłych, przepłynięcie obok Syren, Scylli i Charybdy oraz śmierć towarzyszy – bohater opowiada później Feakom. Odyseusz jest mistrzem metis, czyli sprytnej i elastycznej inteligencji. Potrafi wymyślać podstępy, ukrywać tożsamość, przekonywać słowem i dostosowywać się do sytuacji. Jego inteligencja nie jest jednak pozbawiona ciemnej strony: pycha skłania go do ujawnienia imienia Polifemowi, przez co sprowadza na siebie gniew Posejdona, a ciekawość i pragnienie sławy wielokrotnie narażają ludzi na niebezpieczeństwo. Penelopa nie pozostaje bierną kobietą czekającą bez żadnego działania. Zwodzi zalotników, tkając i nocą prując całun dla Laertesa, a po powrocie męża sprawdza jego tożsamość za pomocą tajemnicy małżeńskiego łoża. Odyseusz powraca w przebraniu żebraka, rozpoznaje wiernych służących i przy pomocy Telemacha zabija zalotników. Epos przedstawia nostos, czyli powrót do domu, jako odzyskiwanie tożsamości, rodziny, władzy i miejsca w świecie. Odyseusz odrzuca nawet nieśmiertelność oferowaną przez Kalipso, ponieważ wybiera śmiertelne życie we własnej ojczyźnie. W aktualnej podstawie „Odyseja” jest lekturą obowiązkową na poziomie rozszerzonym, a nie podstawowym.

SOFOKLES – „ANTYGONA”

„Antygona” Sofoklesa została wystawiona w V wieku p.n.e. i przedstawia wydarzenia rozgrywające się po bratobójczej walce synów Edypa o władzę w Tebach. Eteokles broni miasta i ginie wraz z Polinejkesem, który sprowadził przeciw ojczyźnie obce wojsko. Nowy władca Kreon nakazuje uroczyście pochować Eteoklesa, a ciało Polinejkesa pozostawić bez pogrzebu jako zwłoki zdrajcy. Zakaz ma potwierdzić autorytet państwa i odstraszyć przyszłych buntowników, ale narusza religijny obowiązek oddania każdemu zmarłemu podstawowych obrzędów. Antygona uznaje prawa boskie i więź rodzinną za starsze oraz wyższe od rozkazu władcy. Pomimo odmowy Ismeny dokonuje symbolicznego pogrzebu brata, świadomie przyjmując możliwość śmierci. Kreon skazuje ją na zamknięcie w skalnym grobie, choć jest ona narzeczoną jego syna Hajmona. Władca odrzuca prośby syna, głos chóru i początkowo także ostrzeżenie Tyrezjasza. Dopiero zapowiedź kary bogów skłania go do zmiany decyzji, ale jest już za późno: Antygona odbiera sobie życie, Hajmon ginie przy jej ciele, a Eurydyka, żona Kreona, popełnia samobójstwo po wiadomości o śmierci syna. Kreon pozostaje przy życiu, zmuszony do uznania własnej odpowiedzialności. Konflikt nie sprowadza się do prostego starcia dobrej Antygony ze złym tyranem. Kreon broni rzeczywistej wartości – bezpieczeństwa państwa po wojnie domowej – lecz absolutyzuje władzę i nie rozpoznaje jej granic. Antygona reprezentuje prawo boskie, lojalność rodzinną i sumienie jednostki, ale również pozostaje bezkompromisowa i od początku skupiona na śmierci oraz chwale czynu. Ciążące nad rodem Labdakidów fatum tworzy tło tragedii, jednak bezpośrednia katastrofa wynika także z decyzji, charakteru i spóźnionej zdolności przyznania się do błędu. „Antygona” realizuje konflikt praw boskich i ludzkich, rodziny i państwa, jednostki i władzy, kobiety i patriarchalnego porządku. Chór komentuje wydarzenia, przedstawia lęki wspólnoty i stopniowo zmienia ocenę sytuacji. Utwór zachowuje skupioną akcję oraz ograniczenie czasu i miejsca, ale popularna „zasada trzech jedności” została w pełni sformułowana dopiero przez późniejszych teoretyków; Arystoteles szczególnie wyraźnie wymagał jedności działania, nie zaś sztywnej reguły miejsca. Katharsis, czyli doświadczenie litości i trwogi prowadzące do oczyszczenia lub uporządkowania emocji, pozwala odbiorcy zrozumieć cenę pychy, nieustępliwości i spóźnionej mądrości.

HORACY – WYBRANE UTWORY

Horacy, czyli Quintus Horatius Flaccus, żył w I wieku p.n.e. i należał do najważniejszych poetów epoki cesarza Augusta. Tworzył pieśni, epody, satyry, listy poetyckie oraz „Sztukę poetycką”, a jego refleksja łączy wpływy epikureizmu, stoicyzmu i rzymskiego etosu obywatelskiego. Sformułowanie carpe diem, pochodzące z pieśni skierowanej do Leukonoe, nie oznacza wezwania do bezgranicznego używania życia. Poeta przestrzega przed próbą poznania przyszłości i radzi mądrze wykorzystywać obecną chwilę, ponieważ jutro pozostaje niepewne. Aurea mediocritas, czyli złoty środek, oznacza unikanie skrajności oraz pragnień prowadzących do zależności od bogactwa, sławy i politycznych ambicji. Horacjański człowiek ceni prostą ucztę, przyjaźń, wino, wiejskie schronienie i wewnętrzną niezależność, ale pamięta o śmierci oraz zmienności Fortuny. W pieśni rozpoczynającej się od słów Exegi monumentum poeta ogłasza, że wzniósł pomnik trwalszy od spiżu, ponieważ poezja zapewni mu życie w pamięci kolejnych pokoleń. Sformułowanie non omnis moriar, czyli „nie wszystek umrę”, wyraża przekonanie o nieśmiertelności artysty poprzez dzieło, a nie o fizycznym uniknięciu śmierci. Horacy stworzył również model poety świadomego warsztatu: twórczość wymaga talentu, pracy, znajomości tradycji, odpowiedniej formy i cierpliwego poprawiania tekstu. Jego wpływ jest szczególnie widoczny u Jana Kochanowskiego, który przejął idee umiaru, niezależności wobec Fortuny, sławy poetyckiej i rozsądnego korzystania z chwili. Horacy pozostaje wskazanym w podstawie programowej poetą obowiązkowym.

SOFOKLES – „KRÓL EDYP”

„Król Edyp” przedstawia władcę Teb próbującego ocalić miasto przed zarazą. Wyrocznia oznajmia, że klęska ustąpi dopiero po ukaraniu zabójcy poprzedniego króla Lajosa. Edyp rozpoczyna śledztwo i publicznie przeklina winnego, nie wiedząc, że sam wypowiada wyrok na siebie. W dzieciństwie został porzucony, ponieważ przepowiednia zapowiadała, że zabije ojca i poślubi matkę. Wychowany przez władców Koryntu, uważa ich za biologicznych rodziców. Kiedy słyszy podobną wyrocznię, opuszcza Korynt, aby ich ochronić. Na rozstaju dróg wdaje się w konflikt z nieznajomym podróżnym i zabija go, nie wiedząc, że był to Lajos. Następnie rozwiązuje zagadkę Sfinksa, zostaje królem Teb i żeni się z owdowiałą Jokastą, własną matką. W toku dramatu Tyrezjasz, posłaniec z Koryntu i dawny pasterz stopniowo ujawniają prawdę. Jokasta popełnia samobójstwo, a Edyp oślepia się i domaga wygnania. Tragizm polega na tym, że działania podejmowane w celu uniknięcia przepowiedni przyczyniają się do jej wypełnienia. Nie oznacza to jednak, że Edyp jest po prostu ukarany za świadomie popełnione ojcobójstwo i kazirodztwo. Nie zna tożsamości ofiar i pozostaje moralnie inny niż człowiek działający z pełną wiedzą. Jego odpowiedzialność wiąże się z gwałtownością, pewnością własnego rozumu, przekleństwem rzuconym na winnego i bezwzględnym dążeniem do poznania. Zarazem Edyp okazuje się wielki, ponieważ nie ucieka przed odkrytą prawdą i przyjmuje konsekwencje. Hamartia oznacza tutaj raczej tragiczny błąd, ograniczenie wiedzy i niewłaściwe rozpoznanie niż zwykłą moralną podłość. Anagnorisis, czyli rozpoznanie, łączy się z perypetią – przejściem od pozycji potężnego wybawcy miasta do człowieka świadomego własnej klęski. Ironia tragiczna polega na tym, że widz zna sens sytuacji wcześniej niż bohater i rozumie prawdziwe znaczenie jego deklaracji. „Kompleks Edypa” jest późniejszym terminem psychoanalitycznym Freuda i nie powinien zastępować analizy tragedii, ponieważ Edyp nie pragnie świadomie własnej matki.

WERGILIUSZ – „ENEIDA”

„Eneida” Wergiliusza powstawała w latach trzydziestych i dwudziestych I wieku p.n.e. w okresie rządów Augusta, a poeta pozostawił ją niedokończoną w chwili śmierci. Epos nie był prostym utworem napisanym „na zamówienie” cesarza, choć wyraźnie uczestniczył w budowaniu opowieści o rzymskim państwie i jego dziejowej misji. Eneasz ucieka z płonącej Troi, niosąc na plecach ojca Anchizesa i prowadząc syna Askaniusza; scena ta symbolizuje pietas, czyli wierność rodzinie, bogom, przeszłości i przyszłym pokoleniom. Pierwszych sześć ksiąg nawiązuje do wędrówki Odyseusza, natomiast sześć kolejnych do wojennego świata „Iliady”. Podczas pobytu w Kartaginie Eneasz wiąże się z królową Dydoną, lecz boskie posłannictwo nakazuje mu opuścić miasto i udać się do Italii. Dydona odbiera sobie życie, a jej cierpienie pokazuje moralną cenę podporządkowania prywatnego szczęścia wielkiej misji historycznej. W podziemiu Anchizes ukazuje synowi przyszłych bohaterów Rzymu i uświadamia mu znaczenie jego podróży. W Italii Eneasz prowadzi wojnę z Turnusem o możliwość osiedlenia się oraz poślubienia Lawinii. Epos kończy się gwałtownie: Eneasz początkowo zamierza oszczędzić pokonanego Turnusa, ale po dostrzeżeniu pasa zabitego Pallasa ulega gniewowi i zabija przeciwnika. Finał podważa prosty obraz bohatera całkowicie opanowanego i pokazuje napięcie między pietas a furor, obowiązkiem i przemocą. „Eneida” legitymizuje wielkość Rzymu, ale równocześnie ukazuje cierpienie ludzi poświęconych dla przyszłego imperium. W latach 2025–2028 można ją nadal wykorzystywać w wypracowaniu jako lekturę obowiązkową z wcześniejszej podstawy programowej.

PLATON – „PAŃSTWO” I ALEGORIA JASKINI

„Państwo” Platona jest dialogiem poświęconym sprawiedliwości w duszy człowieka i wspólnocie politycznej. Rozmówcy pod przewodnictwem Sokratesa zastanawiają się, czym jest sprawiedliwość, dlaczego warto być dobrym oraz jak powinno wyglądać państwo zapewniające harmonijny rozwój obywateli. Najbardziej znany fragment, alegoria jaskini z księgi VII, przedstawia ludzi od dzieciństwa przykutych w taki sposób, że widzą jedynie cienie przedmiotów przesuwających się za ich plecami. Uznają cienie za całą rzeczywistość, ponieważ nie znają niczego innego. Jeden z więźniów zostaje uwolniony, z trudem przyzwyczaja oczy do światła, poznaje przedmioty, a następnie wychodzi z jaskini i dostrzega słońce. Droga oznacza proces edukacji oraz przechodzenia od opinii opartej na zmysłach do poznania prawdy dostępnej rozumowi. Słońce symbolizuje ideę Dobra, dzięki której inne rzeczy mogą zostać poznane i właściwie ocenione. Uwolniony człowiek powinien wrócić do jaskini, aby pomagać pozostałym, lecz naraża się na ośmieszenie, opór, a nawet śmierć. Filozofia nie jest więc wyłącznie prywatnym doświadczeniem oświecenia, ale zobowiązaniem wobec wspólnoty. Alegoria jaskini pokazuje skłonność człowieka do uznawania przyzwyczajeń, obrazów i opinii za rzeczywistość. Nie należy jej redukować do prostego stwierdzenia, że materialny świat „nie istnieje”; Platon rozróżnia stopnie rzeczywistości oraz poznania i wskazuje, że zmysły nie dostarczają wiedzy tak pewnej jak rozumowe poznanie idei. „Państwo” jest obecnie lekturą uzupełniającą.

ARYSTOTELES – „POETYKA”

„Poetyka” Arystotelesa jest najważniejszym zachowanym starożytnym traktatem dotyczącym literatury, szczególnie tragedii. Filozof rozumie sztukę jako mimesis, czyli naśladowcze przedstawianie ludzkich działań, ale nie utożsamia naśladowania z fotograficznym kopiowaniem rzeczywistości. Poeta może opowiadać o wydarzeniach, które nigdy nie zaszły, jeżeli są prawdopodobne i ujawniają ogólne mechanizmy ludzkiego życia. Historia mówi przede wszystkim o tym, co rzeczywiście się wydarzyło, a poezja o tym, co mogłoby wydarzyć się zgodnie z prawdopodobieństwem albo koniecznością. Najważniejszym elementem tragedii jest uporządkowana fabuła, a szczególnie wartościowa konstrukcja łączy perypetię, czyli gwałtowną zmianę sytuacji, z rozpoznaniem. Bohater nie powinien być ani całkowicie doskonały, ani całkowicie zły; ponosi klęskę wskutek hamartii, czyli błędu, niewiedzy albo niewłaściwego rozpoznania. Tragedia wzbudza litość i trwogę, prowadząc do katharsis. Znaczenie katharsis pozostaje przedmiotem sporów: może oznaczać oczyszczenie, uporządkowanie, rozładowanie albo pogłębione zrozumienie emocji. Arystoteles wyraźnie podkreślał jedność akcji i zauważał, że tragedia zwykle obejmuje krótki czas. Nie sformułował jednak pełnej szkolnej „zasady trzech jedności” i nie nakazał zachowywania jedności miejsca; ten rygor został rozwinięty znacznie później przez teoretyków klasycyzmu. „Poetyka” i „Retoryka” są obecnie lekturami uzupełniającymi, ale ich pojęcia są konieczne do analizy tragedii i całej późniejszej literatury.

SAFONA – LIRYKA MIŁOSNA

Safona żyła na przełomie VII i VI wieku p.n.e. na wyspie Lesbos i była jedną z najważniejszych przedstawicielek greckiej liryki. Z jej twórczości zachowały się przede wszystkim fragmenty, ponieważ większość dzieł zaginęła. Safona przedstawiała miłość nie jako spokojny stan, lecz jako doświadczenie obejmujące ciało i psychikę: zakochana osoba traci głos, blednie, drży, odczuwa gorąco i chłód, a jej zmysły przestają działać w zwyczajny sposób. Eros jest zarazem źródłem zachwytu i siłą naruszającą wewnętrzną równowagę. W „Hymnie do Afrodyty” poetka prosi boginię o pomoc w miłości, łącząc tradycję modlitwy z osobistym doświadczeniem. Od imienia Safony pochodzi nazwa strofy safickiej, którą później wykorzystywali Horacy i poeci europejscy. Jej twórczość jest ważnym dowodem, że starożytna literatura nie ograniczała się do eposu, wojny oraz męskich bohaterów, lecz potrafiła precyzyjnie przedstawiać intymne uczucia i kobiecą perspektywę.

TYRTAJOS – POEZJA TYRTEJSKA

Tyrtajos był poetą związanym ze Spartą i tworzył w VII wieku p.n.e. elegie wzywające obywateli do walki w obronie wspólnoty. Idealny wojownik nie kieruje się wyłącznie pragnieniem osobistej sławy, lecz rozumie, że jego postawa wpływa na bezpieczeństwo miasta, rodzinę i towarzyszy. Śmierć w pierwszym szeregu jest przedstawiana jako piękna oraz godna, natomiast ucieczka jako źródło hańby, wygnania i utraty społecznego szacunku. Od imienia poety pochodzi określenie poezja tyrtejska, oznaczające utwory mobilizujące do walki, podtrzymujące ducha oporu i stawiające dobro wspólnoty ponad życiem jednostki. Do tej tradycji nawiązywali między innymi poeci romantyczni oraz twórcy pokolenia wojennego. Współczesna interpretacja powinna jednak dostrzegać, że tyrteizm może zarówno wzmacniać odwagę w obronie zagrożonej wspólnoty, jak i prowadzić do idealizowania wojny oraz wywierania presji na jednostkę.

TEATR GRECKI I TRAGEDIA ANTYCZNA

Teatr grecki rozwinął się z uroczystości religijnych poświęconych Dionizosowi i stał się jednym z najważniejszych elementów życia obywatelskiego polis. Dramaty wystawiano podczas świąt i konkursów, a autorzy przedstawiali całe cykle tragedii oraz dramat satyrowy. Widowisko odbywało się w amfiteatrze: chór śpiewał i tańczył na orchestrze, aktorzy występowali w maskach, a budynek skene tworzył zaplecze i tło. Wszystkie role odgrywali mężczyźni. Liczba aktorów była ograniczona, lecz dzięki zmianie masek jedna osoba mogła wcielać się w kilka postaci. Chór nie był wyłącznie biernym komentatorem: reprezentował wspólnotę, wyrażał lęk, oceniał decyzje, przekazywał informacje i wpływał na emocjonalny rytm widowiska. Krwawych wydarzeń zwykle nie pokazywano bezpośrednio na scenie; o śmierci i przemocy informował posłaniec, co przenosiło uwagę z widowiskowości na moralne oraz emocjonalne skutki czynu. Tragedia grecka koncentrowała się na jednostce postawionej w sytuacji konfliktu wartości, ograniczonej wiedzy, nieuchronnych konsekwencji i odpowiedzialności wobec bogów oraz wspólnoty.

NAJWAŻNIEJSZE GATUNKI I CECHY STYLU

Antyk ukształtował podstawowe rodzaje i gatunki literackie rozwijane przez kolejne epoki. Epos przedstawiał wydarzenia o znaczeniu wspólnotowym za pomocą podniosłego stylu, rozległej narracji, inwokacji, heksametru, stałych epitetów oraz porównań homeryckich. Tragedia pokazywała człowieka w konflikcie wartości oraz prowadziła odbiorcę do doświadczenia litości i trwogi. Komedia, rozwijana między innymi przez Arystofanesa, wykorzystywała groteskę, obsceniczny humor, parodię i satyrę polityczną. Liryka obejmowała pieśni miłosne Safony, tyrtejskie wezwania do walki, elegie, hymny i utwory biesiadne. Rzymianie rozwinęli satyrę, list poetycki, elegię miłosną, historiografię i poezję bukoliczną. Filozofia przyjęła między innymi formę dialogu, traktatu, listu i aforyzmu, a retoryka ukształtowała zasady komponowania publicznej wypowiedzi.

Styl homerycki charakteryzują powtarzalne formuły, stałe epitety, rozbudowane porównania i szczegółowe opisy przedmiotów oraz działań. Powtórzenia były związane z ustnym przekazywaniem eposów i pozwalały pieśniarzowi organizować wielką opowieść. Porównanie homeryckie rozwija jeden obraz w samodzielną, rozbudowaną scenę, często zaczerpniętą z przyrody lub codziennej pracy, zestawiając wojenne wydarzenie ze światem pokoju.

Styl biblijny wyróżniają paralelizmy składniowe, powtórzenia, symboliczne liczby, podniosłość, formuły rozpoczynające wypowiedź, przypowieści, genealogie oraz obrazy wyrażające trudne pojęcia religijne. Nie istnieje jednak jeden styl całej Biblii: surowa narracja „Księgi Rodzaju”, poetyckie dialogi „Księgi Hioba”, zmysłowość „Pieśni nad Pieśniami”, rytm psalmów, prostota przypowieści i wizje Apokalipsy wyraźnie się od siebie różnią.

Protokół 30% czyli wszystko czyli rzeczy, bez których nie możesz przeklikać dalej

Epoka starożytna (antyk) to najdłuższa era w dziejach kultury – od wynalezienia pisma (~3500 p.n.e.) do upadku cesarstwa zachodniorzymskiego (476 n.e.). W tym czasie rozkwitły wielkie cywilizacje starożytnej Grecji i Rzymu, kładąc fundamenty pod całą kulturę zachodnią. Dominowała wiara w ład, harmonię i piękno – sztuka antyczna dążyła do przedstawiania świata idealnego zgodnie z zasadą mimesis (naśladowania natury). Rozwinęła się filozofia (Sokrates, Platon, Arystoteles), dramat (tragedia i komedia grecka) oraz epika (eposy Homera). Światopogląd antyczny był początkowo politeistyczny (wiara w wielu bogów) i skupiony na doczesnym życiu człowieka, choć u schyłku starożytności pojawiło się także chrześcijaństwo jako nowa religia monoteistyczna. Dominanta ideowa epoki to przekonanie, że w sztuce należy oddawać piękno i prawdę o świecie, a człowiek – jego rozum, cnota i heroizm – jest godny upamiętnienia.

Najważniejsze lektury:

• Biblia (wybrane księgi, Stary i Nowy Testament) – święty tekst judaizmu i chrześcijaństwa. Księga Rodzaju przedstawia mitologiczną wizję stworzenia świata i ludzi, Księga Hioba porusza problem cierpienia niewinnego, Ewangelie opisują życie i naukę Jezusa. Biblia zawiera bogaty zasób motywów (raj utracony, potop, ofiara, miłosierny Samarytanin) i stanowi niewyczerpane źródło symboli w kulturze europejskiej.

• Iliada (Homer) – epos opiewający epizod wojny trojańskiej. Utwór ukazuje bohaterstwo Achillesa i innych herosów na tle zmagań ludzi i bogów. Motywy: honor rycerski, gniew i duma Achillesa, wsparcie bogów (Apollo, Atena) i nieuchronność przeznaczenia. Przesłanie: sława bohatera przetrwa dzięki pieśni, a los człowieka podlega wyrokom fatum.

• Antygona (Sofokles) – klasyczna tragedia grecka o konflikcie między prawem boskim a ludzkim. Tytułowa bohaterka sprzeciwia się rozkazowi króla Kreona i grzebie zwłoki brata-zdrajcy zgodnie z religijnym nakazem. Motywy: bunt jednostki przeciw władzy, konflikt sumienia z prawem, lojalność rodzin­na, tragizm Antygony skazanej przez fatum na klęskę (musi wybrać między dwiema racjami i każda decyzja prowadzi do tragedii). Sztuka kończy się katastrofą – śmiercią Antygony, ukazując triumf boskiej sprawiedliwości nad pychą władcy.

Konteksty historyczno-kulturowe (w szczególności istotne dla maturzystów, czyli dla Ciebie, tak, wiem, że to czytasz):

• Rozkwit polis greckich – w V w. p.n.e. Ateny stają się kolebką demokracji, teatru i filozofii; odbywają się igrzyska olimpijskie – wyraz kultu siły i harmonii ciała.

• Imperium rzymskie – ekspansja Rzymu (III w. p.n.e. – V w. n.e.) przenosi dorobek Greków na grunt łaciński. Rozwój prawa, architektury (akwedukty, drogi, Koloseum) i literatury (Wergiliusz, Horacy) kształtuje cywilizację zachodnią.

• Filozofia i nauka – narodziny filozofii przyrody w Grecji (Tales, Heraklit), szkoły filozoficzne w Atenach (Platon – idealizm, Arystoteles – logika i nauka). Powstają podwaliny matematyki (Euklides), medycyny (Hipokrates) i historii (Herodot, Tukidydes).

• Religia i mitologia – wiara w panteon bogów olimpijskich organizuje życie duchowe (Zeus, Hera, Posejdon i in.). Mitologia grecka dostarcza tematów sztuce (wojna trojańska, Herakles, Edyp). W I w. n.e. rodzi się chrześcijaństwo – nowa religia jednego Boga, które w IV w. n.e. zostaje uznane w Imperium Rzymskim, co zwiastuje zmierzch kultury pogańskiej.

• Upadek Rzymu (476 n.e.) – rozpad cesarstwa zachodniorzymskiego tradycyjnie wyznacza koniec starożytności. Dziedzictwo antyku (język łaciński, filozofia, kanony piękna) zostaje przejęte przez średniowieczną Europę, choć wiele osiągnięć (np. wiedza naukowa) popada na pewien czas w zapomnienie.