Oświecenie było rozległym ruchem intelektualnym, filozoficznym i kulturowym, który w Europie rozwijał się od końca XVII wieku do początku XIX stulecia. Jego nazwa nawiązuje do światła rozumu mającego rozpraszać mrok niewiedzy, przesądów, fanatyzmu i bezkrytycznego podporządkowania autorytetom. Nie była to jednak epoka jednego światopoglądu ani prostego „triumfu rozumu nad religią”. Obok racjonalistów działali empiryści, deiści, materialiści, chrześcijańscy reformatorzy, zwolennicy monarchii konstytucyjnej, republikanie oraz rzecznicy oświeconego absolutyzmu. Łączyło ich przede wszystkim przekonanie, że człowiek powinien odważnie posługiwać się własnym rozumem, krytycznie badać rzeczywistość i nie przyjmować twierdzeń wyłącznie dlatego, że zostały przekazane przez tradycję lub władzę. Immanuel Kant ujął ten program w formule „Sapere aude!”, czyli „Miej odwagę posługiwać się własnym rozumem”.

W Polsce ramy epoki wyznacza się najczęściej na lata około 1740–1822. Rok 1740 wiąże się z założeniem przez Stanisława Konarskiego warszawskiego Collegium Nobilium, które zapoczątkowało reformę edukacji szlacheckiej. Rok 1822, czyli data wydania „Ballad i romansów” Adama Mickiewicza, stanowi symboliczny początek romantyzmu. W obrębie polskiego oświecenia wyróżnia się zwykle fazę wczesną, przypadającą na schyłek czasów saskich, dojrzałą epokę stanisławowską związaną z panowaniem Stanisława Augusta Poniatowskiego w latach 1764–1795 oraz późne oświecenie rozwijające się już po trzecim rozbiorze Rzeczypospolitej. Granice te są umowne, ponieważ sentymentalizm, klasycyzm i idee oświeceniowe nadal oddziaływały na kulturę początków XIX wieku.

Polskie oświecenie rozwijało się w warunkach głębokiego kryzysu państwa. Upadek znaczenia sejmu, liberum veto, dominacja magnaterii, słabość władzy wykonawczej, zależność od sąsiednich mocarstw oraz zacofanie części szkolnictwa i gospodarki prowadziły do przekonania, że Rzeczpospolitą należy gruntownie zreformować. W tym samym okresie doszło do trzech rozbiorów w latach 1772, 1793 i 1795, działalności Sejmu Czteroletniego, uchwalenia Konstytucji 3 maja oraz insurekcji kościuszkowskiej. Literatura, publicystyka, edukacja i teatr zostały więc podporządkowane nie tylko abstrakcyjnej idei postępu, ale także pilnej potrzebie ratowania państwa i kształtowania odpowiedzialnych obywateli. Oświeceniowy patriotyzm miał polegać na rozumnej trosce o dobro wspólne, gotowości do reform, uczciwej pracy oraz przezwyciężaniu prywatnych interesów stanowych.

FILOZOFICZNE PODSTAWY EPOKI

Racjonalizm

Racjonalizm zakładał, że rozum stanowi podstawowe narzędzie dochodzenia do prawdy. Jego ważnym prekursorem był siedemnastowieczny filozof René Descartes, czyli Kartezjusz, autor formuły „Myślę, więc jestem”. Oświeceniowi myśliciele nie przejęli jednak jednego, zamkniętego systemu Kartezjusza. Racjonalizm stał się szerzej rozumianą postawą krytyczną: człowiek miał samodzielnie analizować poglądy, odrzucać sprzeczności, poszukiwać dowodów i nie ulegać autorytetom tylko dlatego, że są stare lub powszechnie uznawane. Rozum miał służyć nie wyłącznie filozofom, lecz każdemu obywatelowi, który pragnie świadomie uczestniczyć w życiu społecznym. Oświeceniowy kult rozumu nie oznaczał przy tym przekonania, że człowiek jest zawsze racjonalny; satyry i bajki epoki wielokrotnie ukazują ludzi kierujących się pychą, nałogiem, interesem, modą i uprzedzeniami.

Empiryzm i „tabula rasa”

Empiryzm podkreślał znaczenie doświadczenia, obserwacji i eksperymentu. Najważniejszym przedstawicielem tego kierunku był John Locke, według którego ludzki umysł nie posiada od urodzenia kompletnej wiedzy, ale zdobywa ją poprzez kontakt ze światem. Z jego poglądami wiąże się metafora tabula rasa, czyli niezapisanej tablicy. Nie należy jej rozumieć jako twierdzenia, że każdy człowiek może zostać ukształtowany w absolutnie dowolny sposób. Locke podkreślał przede wszystkim rolę doświadczenia i wychowania w powstawaniu wiedzy. Dla oświeceniowców wynikał z tego ważny wniosek społeczny: skoro sposób myślenia zależy w ogromnej mierze od edukacji, należy reformować szkoły, tworzyć podręczniki, upowszechniać wiedzę i uczyć ludzi samodzielnego osądu.

Scjentyzm i wiara w postęp

Oświecenie przyniosło wielki rozwój nauk przyrodniczych, medycyny, techniki, kartografii i badań nad społeczeństwem. Szczególny autorytet posiadała fizyka Isaaca Newtona, która ukazywała naturę jako rzeczywistość podlegającą prawom możliwym do opisania za pomocą matematyki. Sukcesy nauki budziły nadzieję, że podobną metodą można ulepszać państwo, edukację i gospodarkę. W XVIII wieku udoskonalono maszynę parową, rozwijały się loty balonowe, powstawały nowe sposoby produkcji i komunikacji. Wiara w postęp nie oznaczała jednak, że wszystkie problemy zostały rozwiązane. Wielu ludzi oświecenia przeceniało możliwości nauki i traktowało europejski model rozwoju jako uniwersalnie najlepszy, co później ułatwiało usprawiedliwianie kolonialnej dominacji nad innymi społeczeństwami.

Encyklopedyzm

Jednym z najważniejszych przedsięwzięć francuskiego oświecenia była „Encyklopedia, czyli słownik rozumowany nauk, sztuk i rzemiosł”, redagowana przez Denisa Diderota i Jeana le Rond d’Alemberta. Jej autorzy pragnęli uporządkować współczesną wiedzę, opisać osiągnięcia nauki, techniki i rzemiosła oraz udostępnić je szerokiemu gronu czytelników. Encyklopedia nie była neutralnym zbiorem informacji. Upowszechniała krytyczne myślenie, podważała część tradycyjnych autorytetów i dowartościowywała wiedzę praktyczną. Rzemieślnik, konstruktor i uczony zostali potraktowani jako uczestnicy wspólnego procesu poznawania oraz przekształcania świata.

Deizm, ateizm i krytyka fanatyzmu

W epoce rozwinął się deizm, czyli przekonanie, że Bóg stworzył świat i nadał mu prawa, ale nie ingeruje później w sposób cudowny w jego funkcjonowanie. Deista mógł porównywać Boga do zegarmistrza uruchamiającego doskonały mechanizm natury. Część myślicieli dochodziła również do materializmu lub ateizmu, inni pozostawali wierzącymi chrześcijanami i domagali się jedynie oczyszczenia religii z zabobonu, nietolerancji oraz politycznego nadużywania władzy duchowej. Nie należy więc pisać, że deizm był powszechnym i jednolitym światopoglądem całego oświecenia. W Polsce wielu czołowych reformatorów i pisarzy, takich jak Krasicki, Naruszewicz, Staszic czy Kołłątaj, było duchownymi. Krytykowali oni nie religię jako taką, lecz fałszywą pobożność, niewiedzę, fanatyzm i rozbieżność między deklarowaną moralnością a rzeczywistym postępowaniem.

Prawa naturalne, umowa społeczna i podział władz

Myśliciele oświeceniowi rozwijali koncepcję praw przysługujących człowiekowi niezależnie od decyzji monarchy. Locke wymieniał między innymi życie, wolność i własność, a państwo uważał za instytucję powołaną do ich ochrony. Monteskiusz sformułował zasadę podziału władzy na ustawodawczą, wykonawczą i sądowniczą, aby żadna instytucja nie mogła zdobyć nieograniczonej kontroli. Jean-Jacques Rousseau rozwinął ideę umowy społecznej oraz suwerenności ludu. Poglądy te oddziaływały na amerykańską Deklarację Niepodległości, francuską Deklarację Praw Człowieka i Obywatela oraz reformy konstytucyjne w Europie. Oświeceniowe hasła wolności i równości miały jednak ograniczenia: praw politycznych długo nie przyznawano kobietom, ubogim i ludności kolonialnej, a niewolnictwo nadal istniało. Epoka stworzyła język nowoczesnych praw człowieka, ale nie zrealizowała ich konsekwentnie.

NAJWAŻNIEJSZE WARTOŚCI I IDEE

Edukacja

Edukacja była dla oświeceniowców najskuteczniejszym narzędziem naprawy człowieka i społeczeństwa. Szkoła miała nie tylko przekazywać wiedzę, ale także wychowywać odpowiedzialnego obywatela, który rozumie interes wspólnoty, potrafi oceniać informacje i jest przygotowany do praktycznego działania. W Polsce symbolem tej postawy stała się Komisja Edukacji Narodowej, powołana w 1773 roku po kasacie zakonu jezuitów. Komisję można nazywać pierwszym w Europie ministerstwem oświaty, choć formalnie nie była ministerstwem w dzisiejszym znaczeniu. Przejęła nadzór nad znaczną częścią szkół, reformowała programy, wspierała kształcenie świeckich nauczycieli i zlecała tworzenie nowoczesnych podręczników Towarzystwu do Ksiąg Elementarnych. Nie należy natomiast bez zastrzeżeń powtarzać, że była „pierwszym ministerstwem edukacji na świecie”, ponieważ takie określenie jest zbyt kategoryczne i zależy od sposobu definiowania nowoczesnego ministerstwa.

Krytycyzm

Krytycyzm oznaczał gotowość do sprawdzania poglądów, kwestionowania przesądów i ujawniania sprzeczności. Literatura miała być narzędziem społecznej diagnozy. Satyryk nie powinien jedynie obrażać konkretnej osoby, ale ukazywać mechanizmy ludzkich wad w taki sposób, aby czytelnik mógł rozpoznać je także w sobie. Dlatego Krasicki zazwyczaj tworzył typy: pijaka, modną żonę, dewotkę, pochlebcę, zarozumiałego szczura czy bezbronne jagnię. Humor zmniejszał opór odbiorcy i pozwalał przekazywać naukę w atrakcyjnej formie, zgodnie z zasadą łączenia pożytku z przyjemnością.

Utylitaryzm i dydaktyzm

Literatura oświeceniowa miała być użyteczna. Nie oznaczało to, że jej wartość ograniczano do prostego morału. Najlepsi pisarze starali się łączyć dydaktyzm z dowcipem, doskonałą konstrukcją i obserwacją ludzkiej psychiki. Z zasadą tą wiążą się dwie łacińskie formuły, których nie należy utożsamiać. Horacjańskie utile dulci oznacza łączenie pożytecznego z przyjemnym, natomiast ridendo castigat mores – poprawianie obyczajów poprzez śmiech. Bajka, satyra i komedia realizowały oba postulaty, ponieważ miały bawić odbiorcę i jednocześnie skłaniać go do zmiany zachowania.

Tolerancja

Tolerancja religijna i światopoglądowa należała do najważniejszych ideałów epoki. Filozofowie krytykowali prześladowania wynikające z różnic wyznaniowych oraz zmuszanie ludzi do przyjmowania określonych przekonań. Tolerancja nie oznaczała obojętności wobec dobra i zła, ale uznanie, że człowiek ma prawo do własnych poglądów, dopóki nie krzywdzi innych. Szczególnym przeciwnikiem fanatyzmu był Voltaire, który wielokrotnie występował w obronie osób niesprawiedliwie oskarżanych z powodów religijnych.

Patriotyzm obywatelski

Polscy oświeceniowcy przeciwstawiali interesowi prywatnemu ideę dobra wspólnego. Krytykowali magnackie ambicje, przekupywanie posłów, liberum veto, niechęć do płacenia podatków, słabość armii i traktowanie państwa jako własności jednej warstwy społecznej. Patriotyzm nie miał polegać wyłącznie na deklaracjach o dawnej chwale. Obywatel powinien zdobywać wykształcenie, uczciwie wykonywać obowiązki, wspierać reformy i być gotowym do osobistego poświęcenia. Taki model patriotyzmu wyrażają „Hymn do miłości ojczyzny”, „Powrót posła”, publicystyka Staszica i Kołłątaja oraz „Pieśń Legionów Polskich we Włoszech”.

PRĄDY ARTYSTYCZNE

Klasycyzm

Klasycyzm był najważniejszym kierunkiem sztuki epoki stanisławowskiej. Twórcy odwoływali się do literatury greckiej i rzymskiej, cenili jasność, harmonię, umiar, symetrię i podporządkowanie dzieła regułom. Autor powinien posługiwać się poprawnym językiem, zachowywać odpowiedniość stylu do tematu i unikać nadmiernej ozdobności. Chętnie wybierano gatunki posiadające antyczną tradycję: odę, hymn, satyrę, bajkę, poemat heroikomiczny i komedię. Klasycyzm nie oznaczał mechanicznego kopiowania starożytności. Dawne formy wykorzystywano do rozmowy o aktualnych problemach politycznych i społecznych.

Sentymentalizm

Sentymentalizm rozwinął się jako częściowa reakcja na przekonanie, że rozum i cywilizacja wystarczą do zapewnienia człowiekowi szczęścia. Zainspirowani poglądami Rousseau sentymentaliści podkreślali naturalną dobroć człowieka, znaczenie uczuć, potrzebę autentyczności i wartość prostego życia z dala od zepsucia wielkiego miasta oraz dworu. Bohater miał uważnie obserwować własne emocje, a natura stawała się powierniczką jego radości, tęsknoty i cierpienia. Nie należy jednak utożsamiać sentymentalizmu z całkowitym odrzuceniem rozumu. Był on jednym z nurtów oświecenia i dzielił z epoką zainteresowanie wychowaniem oraz moralnym doskonaleniem człowieka. Najważniejszym polskim przedstawicielem kierunku był Franciszek Karpiński.

Rokoko

Rokoko było kierunkiem związanym przede wszystkim z kulturą dworską, zabawą, elegancją i tematyką miłosną. Ceniło lekkość, wdzięk, dekoracyjność, dowcip, subtelny erotyzm i niewielkie formy. W przeciwieństwie do klasycyzmu nie koncentrowało się na wielkich obowiązkach obywatelskich, a w przeciwieństwie do sentymentalizmu nie wymagało głębokiego, szczerego przeżycia. Przedstawiało świat salonu, flirtu, przyjemności oraz wyrafinowanej gry towarzyskiej. Elementy rokoka występują między innymi w poezji Stanisława Trembeckiego, choć kierunki epoki często się przenikały i jeden twórca mógł wykorzystywać kilka różnych stylów.

Preromantyzm

Pod koniec oświecenia pojawiły się zjawiska zapowiadające romantyzm: zainteresowanie historią narodową, ludowością, nastrojową przyrodą, samotnym bohaterem, śmiercią, ruinami i emocjonalnym doświadczeniem utraty. Nie tworzyły jeszcze w pełni romantycznego programu, dlatego określa się je mianem preromantyzmu. W polskiej literaturze szczególnie ważne są późne utwory Karpińskiego oraz poezja i proza początków XIX wieku. Nie należy jednak nazywać „Marii” Antoniego Malczewskiego utworem sentymentalnym oświecenia, ponieważ powieść poetycka została wydana w 1825 roku i należy już do polskiego romantyzmu.

INSTYTUCJE POLSKIEGO OŚWIECENIA

Polskie oświecenie nie ograniczało się do działalności pojedynczych pisarzy. W 1740 roku Stanisław Konarski otworzył Collegium Nobilium, którego program miał przygotowywać młodą szlachtę do odpowiedzialnej służby publicznej. W 1747 roku udostępniono Bibliotekę Załuskich, jedną z pierwszych wielkich bibliotek publicznych w Europie. W 1765 roku rozpoczęły działalność czasopismo „Monitor”, Korpus Kadetów nazywany Szkołą Rycerską oraz Teatr Narodowy. „Monitor” publikował teksty poświęcone wychowaniu, obyczajom, językowi i reformom społecznym. Teatr miał bawić, ale także kształtować postawy obywatelskie i ośmieszać przeciwników koniecznych zmian. Stanisław August organizował obiady czwartkowe, podczas których pisarze, uczeni i artyści dyskutowali o literaturze oraz sprawach państwa. Mecenat królewski odegrał ogromną rolę w rozwoju kultury, choć działalność polityczna ostatniego króla pozostaje oceniana znacznie bardziej niejednoznacznie.

 

Nazwa myśli filozoficznej	Przedstawiciel	Utwór z podstawy programowej	Definicja nurtu	Nawiązanie w innej epoce (2-3 zdania)
Oświeceniowy racjonalizm	Immanuel Kant (w Polsce: Ignacy Krasicki – w warstwie moralizatorskiej)	„Bajki i przypowieści” Ignacego Krasickiego (fragmenty)	Postawa podkreślająca rolę rozumu jako głównego narzędzia poznawania świata. Zakłada, że dzięki logicznemu myśleniu i analizie faktów człowiek może dążyć do prawdy i doskonalić swoje życie.	W epoce pozytywizmu idea rozumowego podejścia do rzeczywistości stała się podstawą reform społecznych i wiary w postęp naukowy. Współczesna kultura masowa, odwołując się do nauki i technologii, również kontynuuje wiarę w siłę ludzkiego rozumu.
Oświeceniowy empiryzm	John Locke / David Hume	Fragmenty „Traktatu o rozumieniu ludzkim” (Locke) w podręcznikach	Głosi, że wszelka wiedza pochodzi z doświadczenia zmysłowego i obserwacji świata. Odrzuca spekulacje pozbawione podstaw empirycznych.	W pozytywizmie odwoływano się do faktów i obserwacji jako do fundamentu wiedzy naukowej i socjologicznej.
Deizm	Voltaire	„Kandyd” (fragmenty)	Przekonanie, że Bóg stworzył świat, ale nie ingeruje w jego dalsze funkcjonowanie. Odrzuca kult cudów i objawień, podkreślając prymat rozumu w interpretacji religii.	W romantyzmie nadal toczono spory o relację człowieka z Bogiem, choć częściej podkreślano indywidualne doświadczenie metafizyczne niż deistyczną „bierność” Stwórcy. Współcześnie idea Boga jako odległego konstruktora bywa przywoływana w dyskusjach filozoficzno-naukowych, ale te nie witają w podstawie programowej.
Ateizm	Paul d’Holbach / Denis Diderot	„System przyrody” d’Holbacha (przywoływany w podręcznikach)	Odrzuca istnienie Boga czy sił nadprzyrodzonych, zakładając, że natura stanowi wyłączne źródło rzeczywistości i sensu. Morale i wartości wyprowadza się z potrzeb ludzkich oraz struktury społeczeństwa.	W pozytywizmie, choć nie zawsze jawnie, wzmacniano laickie podejście do rzeczywistości – preferując badanie świata bez odwoływania się do metafizyki. Współczesne nurty świeckie i naukowe nadal rozwijają myśl ateistyczną, przyjmując za punkt wyjścia naturalne wyjaśnienia zjawisk.
Naturalizm (oświeceniowy)	Jean-Jacques Rousseau	„Emil, czyli o wychowaniu” (fragmenty omawiane w podręcznikach)	Podkreśla rolę natury jako pierwotnej, dobrej siły, do której człowiek powinien powracać. Wskazuje, że cywilizacja często psuje ludzką moralność, a wychowanie powinno przebiegać w harmonii z naturalnymi skłonnościami.	W romantyzmie zafascynowanie przyrodą i jej duchowym wymiarem również nawiązuje do idei „powrotu do natury”. W modernizmie (Młoda Polska) natura jest źródłem inspiracji artystycznej.
Utylitaryzm	Jeremy Bentham / John Stuart Mill	„Wprowadzenie do zasad moralności i prawodawstwa” (Bentham) – w kontekstach podręcznikowych	Pogląd etyczny, według którego postępowanie powinno maksymalizować szczęście i korzyść jak największej liczby osób. Uznaje przyjemność i pożytek za główne kryteria wartości działań.	W pozytywizmie w Polsce (oraz w praktyce reform społecznych w XIX w.) idea użyteczności wspólnej stała się podstawą do opracowania programów społecznych i ekonomicznych.

IGNACY KRASICKI

Ignacy Krasicki – sylwetka twórcy

Ignacy Krasicki żył w latach 1735–1801, był duchownym, biskupem warmińskim, a pod koniec życia arcybiskupem gnieźnieńskim, poetą, prozaikiem i publicystą blisko związanym ze środowiskiem Stanisława Augusta Poniatowskiego. Nazywano go „księciem poetów polskich”, ponieważ z niezwykłą sprawnością posługiwał się najważniejszymi gatunkami epoki: hymnem, bajką, satyrą, poematem heroikomicznym i powieścią. Jego twórczość nie polega na gwałtownym moralizowaniu. Krasicki zwykle zachowuje pozorny dystans, pozwala bohaterom samodzielnie się kompromitować, wykorzystuje ironię, kontrast i zwięzłą pointę. Nie przedstawia ludzi jako istot łatwych do naprawienia; dostrzega siłę egoizmu, pychy, nałogów i społecznych hierarchii. Dzięki temu jego bajki i satyry przekraczają doraźny program reform i stają się uniwersalnymi obserwacjami ludzkiego zachowania.

Ignacy Krasicki – „Hymn do miłości ojczyzny”

„Hymn do miłości ojczyzny” powstał w 1774 roku po pierwszym rozbiorze Polski i początkowo funkcjonował jako samodzielny tekst opublikowany w „Zabawach Przyjemnych i Pożytecznych”, a następnie został włączony jako oktawa do dziewiątej pieśni poematu heroikomicznego „Myszeida”. Utwór bardzo szybko stał się hymnem uczniów Szkoły Rycerskiej, dlatego bywa nazywany także „Hymnem Szkoły Rycerskiej”. Nie należy łączyć jego powstania z Sejmem Czteroletnim, który rozpoczął obrady dopiero w 1788 roku, ani twierdzić, że został włączony do „Pieśni Legionów”. W ośmiu jedenastozgłoskowych wersach Krasicki przedstawia miłość do ojczyzny jako uczucie święte i dostępne „umysłom poczciwym”, czyli ludziom prawym. Prawdziwy patriota jest gotowy przyjąć biedę, więzienie, kalectwo i śmierć, jeżeli wymaga tego dobro kraju. Paradoksy, według których trucizna staje się smaczna, a blizny chwalebne, pokazują, że poświęcenie nabiera wartości dzięki celowi. Jest to patriotyzm wymagający i moralny, a nie oparty na hałaśliwych deklaracjach. Podniosły styl, apostrofa do ojczyzny, anafory oraz regularna oktawa nadają utworowi charakter uroczystej pieśni.

Ignacy Krasicki – satyry

Satyry Krasickiego przedstawiają społeczeństwo za pomocą karykatury, ironii, dialogu i komicznych kontrastów, a ich przedmiotem są przede wszystkim wady, nie konkretne osoby. W „Żonie modnej” pan Piotr opowiada o małżeństwie z kobietą bezkrytycznie naśladującą zagraniczne mody, domagającą się przebudowy dworu, kosztownego wyposażenia, licznej służby, miejskiego stylu życia i widowiskowych rozrywek; bohaterka reprezentuje snobizm, marnotrawstwo i pogardę dla rodzimego otoczenia, ale jej mąż nie jest całkowicie niewinną ofiarą, ponieważ sam ożenił się przede wszystkim dla majątku i sąsiadujących z jego dobrami wsi. W „Pijaństwie” rozmówca szczegółowo opisuje kolejne biesiady, skutki alkoholu, ból, awantury i utratę godności, doskonale rozumie szkodliwość nałogu, a mimo to kończy rozmowę decyzją o ponownym napiciu się; satyra pokazuje więc nie brak wiedzy, lecz słabość woli i łatwość racjonalizowania własnych zachowań. „Do króla” ma formę pozornej krytyki Stanisława Augusta: mówiący zarzuca władcy, że jest Polakiem, nie pochodzi z dynastii królewskiej, jest wykształcony i zbyt łagodny, przez co każde oskarżenie w rzeczywistości obnaża głupotę oraz uprzedzenia konserwatywnego szlachcica i pośrednio staje się pochwałą króla. „Świat zepsuty” zawiera natomiast poważną diagnozę moralnego kryzysu Rzeczypospolitej: dawne cnoty zostały zastąpione przez oszustwo, rozpustę, egoizm i pogardę dla prawa, a państwo zostaje porównane do okrętu zagrożonego burzą, który należy ratować nawet za cenę osobistego poświęcenia. Satyry realizują oświeceniowe przekonanie, że śmiech może naprawiać obyczaje, ale nie gwarantują łatwego zwycięstwa rozumu nad ludzką słabością.

Ignacy Krasicki – bajki

Bajki Krasickiego są krótkimi, niezwykle skondensowanymi utworami przedstawiającymi uniwersalne mechanizmy społeczne i moralne. Bohaterami bywają zwierzęta, przedmioty lub typowe postacie ludzkie, ale pod alegorycznymi obrazami kryją się relacje między silnymi i słabymi, pochlebcami i próżnymi, władzą i poddanymi. „Dewotka” ukazuje kobietę odmawiającą modlitwę, która jednocześnie brutalnie traktuje służącą, dlatego utwór potępia nie religijność, ale pobożność ograniczoną do słów i pozbawioną moralnych konsekwencji. W „Jagnięciu i wilkach” słabsza istota próbuje odwoływać się do prawa i sprawiedliwości, lecz drapieżniki nie potrzebują rzeczywistego uzasadnienia przemocy; bajka pokazuje, że siła może tworzyć pozorne argumenty wyłącznie po to, aby usprawiedliwić wcześniej podjętą decyzję. „Szczur i kot” przedstawia szczura tak pochłoniętego własną wielkością i pochlebstwami, że nie zauważa zbliżającego się niebezpieczeństwa. „Ptaszki w klatce” zestawiają młodego czyżyka, który nie zna wolności i akceptuje wygodne uwięzienie, ze starym ptakiem pamiętającym życie poza klatką; utwór może być odczytywany jako polityczna alegoria utraty niepodległości. „Kruk i lis” pokazuje, jak pochlebstwo wykorzystuje pychę ofiary. Krasicki tworzył zarówno bajki narracyjne, posiadające krótką fabułę, jak i epigramatyczne, przypominające zwięzły aforyzm. Ich morał może być wyrażony bezpośrednio albo wynikać z wydarzenia, a pozorna prostota kryje często pesymistyczne przekonanie, że ludzka natura i nierówności społeczne są trudne do przezwyciężenia.

Ignacy Krasicki – „Monachomachia”

„Monachomachia, czyli wojna mnichów”, wydana anonimowo w 1778 roku, jest poematem heroikomicznym, a więc utworem wykorzystującym podniosły styl epopei do przedstawienia błahego i kompromitującego konfliktu. W małym miasteczku pełnym klasztorów dominikanie i karmelici prowadzą wygodne, próżniacze życie, unikają nauki, chętnie jedzą i piją, a ich pozorna dyskusja teologiczna przeradza się w chaotyczną bójkę przy użyciu ksiąg, sandałów, naczyń oraz sprzętów klasztornych. Walka kończy się nie dzięki rozumowemu pojednaniu, ale po pojawieniu się wielkiego pucharu, który przypomina mnichom o wspólnej skłonności do alkoholu. Komizm wynika z nieustannego zderzenia wzniosłego języka z niegodnymi bohaterami i absurdalnymi czynami. Krasicki, sam będący wysokim dostojnikiem Kościoła, nie atakuje religii ani każdego zakonnika, lecz sprzeczność między duchowym powołaniem a niewiedzą, lenistwem, pijaństwem i obłudą. Utwór wywołał skandal, ponieważ duchowieństwo było grupą cieszącą się wielkim autorytetem, a publiczne ośmieszanie jego wad uznano za zuchwałość. Odpowiedzią autora była „Antymonachomachia”, która pozornie odwoływała krytykę, lecz w rzeczywistości nadal wykorzystywała ironię.

Ignacy Krasicki – „Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki”

„Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki” z 1776 roku są uznawane za pierwszą nowoczesną polską powieść. Tytułowy bohater otrzymuje powierzchowne wychowanie oparte na modnych pozach i błędnych wyobrażeniach o świecie, wyjeżdża do Paryża, popada w długi i prowadzi nieodpowiedzialne życie, a podczas dalszej podróży rozbija się na wyspie Nipu. Jej mieszkańcy żyją w prostym społeczeństwie opartym na pracy, równości, wspólnocie, ograniczeniu własności i racjonalnym wychowaniu, dzięki czemu wyspa stanowi utopijną przeciwwagę dla zepsutej Europy. Pod wpływem mistrza Xaoo Mikołaj zaczyna rozumieć, że prawdziwe szczęście nie wynika z bogactwa, mody i próżności, lecz z uczciwego, użytecznego życia. Po powrocie próbuje zostać dobrym gospodarzem i wprowadzać zdobytą wiedzę w praktykę. Powieść łączy elementy utworu edukacyjnego, podróżniczego, satyrycznego i utopijnego, przedstawiając rozwój bohatera od niedojrzałości do obywatelskiej odpowiedzialności. Nipu nie należy jednak traktować jako realistycznego programu politycznego; jest literackim eksperymentem pozwalającym spojrzeć krytycznie na europejskie instytucje i obyczaje.

FRANCISZEK KARPIŃSKI

Franciszek Karpiński – „Laura i Filon”

„Laura i Filon” jest najbardziej znaną polską sielanką sentymentalną. Laura przychodzi wieczorem pod umówiony jawor, przynosząc koszyk malin i wianek dla ukochanego, lecz nie zastaje Filona, który ukrył się w zaroślach, aby sprawdzić siłę jej uczucia. Dziewczyna podejrzewa, że spotkał się z „czarnobrewką Dorydą”, przeżywa zazdrość, rozpacz i gniew, niszczy przygotowane dary, po czym Filon wychodzi z ukrycia i wyjaśnia swoją intrygę. Kochankowie godzą się, ale ich spotkanie nie jest obrazem całkowicie spokojnej idylli: ukazuje niepewność, potrzebę potwierdzania miłości, zazdrość i emocjonalną zmienność. Pasterze nie są realistycznymi przedstawicielami chłopstwa, lecz konwencjonalnymi bohaterami literackimi, którzy posługują się prostym, melodyjnym językiem i przeżywają uczucia na tle wyidealizowanej natury. Noc, księżyc, jawor, słowik, maliny i wianek budują intymną scenerię, a przyroda współuczestniczy w stanie emocjonalnym postaci. Powtarzalność, regularność rytmu i śpiewność sprawiły, że utwór zdobył ogromną popularność. „Laura i Filon” pokazuje, że sentymentalizm nie przeciwstawiał natury uczuciu – natura miała tworzyć przestrzeń, w której człowiek może szczerze rozpoznać i wypowiedzieć własne emocje!

Franciszek Karpiński – pieśni religijne

Karpiński opublikował w 1792 roku zbiór „Pieśni nabożne”, do którego należą między innymi „Pieśń poranna”, znana od pierwszych słów jako „Kiedy ranne wstają zorze”, „Pieśń wieczorna” rozpoczynająca się od słów „Wszystkie nasze dzienne sprawy” oraz „Pieśń o Narodzeniu Pańskim”, czyli „Bóg się rodzi”. Religijność tych utworów jest prosta, osobista i związana z rytmem codziennego życia: człowiek dziękuje Bogu za przebudzenie, powierza Mu troski przed snem i odnajduje znaki Stwórcy w całym stworzeniu. Nie jest to jednak panteizm, ponieważ Bóg nie zostaje utożsamiony z naturą; pozostaje jej osobowym Stwórcą i opiekunem. „Bóg się rodzi” przedstawia tajemnicę wcielenia za pomocą paradoksów i oksymoronów: ogień krzepnie, blask ciemnieje, nieskończony Bóg przyjmuje granice ludzkiego ciała. W finałowej zwrotce pojawia się prośba o błogosławieństwo dla ojczyzny, dzięki czemu religijne przeżycie łączy się z doświadczeniem narodowym. Regularność, melodyjność i prostota sprawiły, że pieśni weszły do żywej tradycji religijnej i są śpiewane do dziś.

Franciszek Karpiński – „Żale Sarmaty nad grobem Zygmunta Augusta”

„Żale Sarmaty nad grobem Zygmunta Augusta” powstały po utracie niepodległości i stanowią elegijny lament nad upadkiem Rzeczypospolitej. Podmiot występuje jako Sarmata stojący przy symbolicznym grobie ostatniego władcy z dynastii Jagiellonów i porównuje dawną potęgę państwa z jego współczesnym nieistnieniem. Zygmunt August symbolizuje zakończenie okresu politycznej świetności, natomiast kolejne pokolenia przedstawione zostają jako ludzie, którzy nie potrafili zachować odziedziczonego państwa. Utwór nie jest prostą pochwałą całej tradycji sarmackiej. Mówiący przyjmuje tożsamość dawnego obywatela, aby wyrazić zbiorową winę, wstyd, bezradność i żałobę. Zamiast klasycystycznej satyry i wiary w łatwą naprawę pojawia się osobisty smutek, wizja grobu, ruiny oraz nieodwracalnej straty, co zbliża tekst do preromantycznej wrażliwości.

JULIAN URSYN NIEMCEWICZ – „POWRÓT POSŁA”

„Powrót posła” został napisany w 1790 roku podczas obrad Sejmu Czteroletniego jako komedia polityczna wspierająca program reform. Akcja rozgrywa się w domu Podkomorzego i Podkomorzyny, do których wraca z Warszawy ich syn Walery, poseł związany ze stronnictwem patriotycznym i zakochany w Teresie, córce Starosty Gadulskiego z pierwszego małżeństwa. Podkomorzy oraz Walery reprezentują nowoczesny patriotyzm, popierają sprawne podejmowanie decyzji, reformę sejmu, dziedziczność tronu, silniejszą władzę wykonawczą, większą armię, poprawę położenia mieszczan i chłopów oraz odpowiedzialność szlachty za całe państwo. Starosta Gadulski broni wolnej elekcji, liberum veto i dawnych przywilejów, lecz jego wypowiedzi ujawniają brak wiedzy, egoizm oraz tęsknotę za ustrojem umożliwiającym prywatne korzyści. Jego nazwisko podkreśla gadulstwo pozbawione rzeczywistej treści. Starościna, druga żona Starosty, jest odmianą żony modnej: posługuje się zmanierowanym językiem, fascynuje cudzoziemszczyzną i nie rozumie spraw publicznych. Szarmancki, rywal Walerego, okazuje się pozbawionym zasad fircykiem zainteresowanym przede wszystkim majątkiem Teresy. Finałowe małżeństwo Walerego i Teresy symbolizuje zwycięstwo rozsądku, uczucia i programu reform nad egoizmem, politycznym zacofaniem oraz salonową pozą. Podkomorzy ogłasza ponadto uwolnienie poddanych w swoim majątku, dzięki czemu prywatne szczęście młodych zostaje połączone z projektem zmiany społecznej. Utwór nie odnosi się bezpośrednio do przeciwników uchwalonej Konstytucji 3 maja, ponieważ powstał przed jej przyjęciem; uczestniczył natomiast w debacie, która przygotowywała grunt pod konstytucyjne reformy.

STANISŁAW STASZIC

Stanisław Staszic był duchownym, uczonym, przyrodnikiem, działaczem społecznym i jednym z najważniejszych publicystów polskiego oświecenia. W „Uwagach nad życiem Jana Zamoyskiego” z 1787 roku i „Przestrogach dla Polski” z 1790 roku przedstawiał diagnozę kryzysu Rzeczypospolitej oraz program koniecznych reform. Za główne źródło słabości państwa uważał egoizm magnaterii, która uzależniała politykę od własnego interesu, wykorzystywała liberum veto, utrzymywała prywatne stronnictwa i pozwalała obcym mocarstwom ingerować w sprawy kraju. Staszic domagał się wzmocnienia władzy państwowej, zwiększenia armii, ograniczenia przewagi magnatów, poprawy sytuacji mieszczan i chłopów oraz gruntownej reformy edukacji. Jego koncepcje nie odpowiadają jeszcze w pełni współczesnej demokracji i równości obywatelskiej, ale zdecydowanie rozszerzają pojęcie narodu poza uprzywilejowaną szlachtę. Styl Staszica jest emocjonalny, gwałtowny i perswazyjny; publicysta nie ogranicza się do chłodnego wykładu, lecz ostrzega, oskarża i próbuje wywołać w czytelniku poczucie odpowiedzialności za nadchodzącą katastrofę. Nie należy nazywać jego programu „pracą u podstaw”, ponieważ jest to pojęcie związane z późniejszym pozytywizmem, choć oświeceniowa troska o edukację i warstwy nieuprzywilejowane niewątpliwie przygotowała grunt pod podobne idee.

HUGO KOŁŁĄTAJ

Hugo Kołłątaj był duchownym, politykiem, publicystą, reformatorem Akademii Krakowskiej i jednym z najważniejszych współtwórców programu Sejmu Wielkiego oraz Konstytucji 3 maja. W traktacie epistolarnym „Do Stanisława Małachowskiego, referendarza koronnego. O przyszłym sejmie Anonima listów kilka” z lat 1788–1789 opowiadał się za przebudową ustroju, ograniczeniem magnackiej oligarchii, usprawnieniem sejmu, stworzeniem stałego rządu, wzmocnieniem miast i rozszerzeniem pojęcia narodu politycznego. Dostrzegał również konieczność zniesienia osobistego poddaństwa chłopów oraz objęcia ich prawną opieką, choć pełne uwłaszczenie nie zostało zrealizowane przez Konstytucję 3 maja. Kołłątaj skupiał wokół siebie grupę publicystów nazywaną Kuźnicą Kołłątajowską, która prowadziła intensywną kampanię na rzecz reform. Jego działalność edukacyjna obejmowała unowocześnienie Akademii Krakowskiej, przemianowanej na Szkołę Główną Koronną, rozwój nauk przyrodniczych i ograniczanie dominacji łaciny w nauczaniu. Kołłątaj pokazuje charakterystyczne dla polskiego oświecenia połączenie działalności duchownego, uczonego, polityka i publicysty zaangażowanego w praktyczną przebudowę państwa.

JÓZEF WYBICKI – „MAZUREK DĄBROWSKIEGO”

Józef Wybicki napisał w 1797 roku we włoskim Reggio nell’Emilia „Pieśń Legionów Polskich we Włoszech”, nazywaną dziś „Mazurkiem Dąbrowskiego”. Utwór powstał dla żołnierzy Legionów Polskich dowodzonych przez generała Jana Henryka Dąbrowskiego i wyrażał nową sytuację narodu, który utracił państwo, ale nie przestał istnieć jako wspólnota. Słowa „Jeszcze Polska nie zginęła, kiedy my żyjemy” przenoszą źródło polskości z granic i instytucji państwowych do ludzi zachowujących pamięć, język oraz gotowość do walki. Pieśń odwołuje się do nadziei związanych z Napoleonem, powrotu legionistów z Włoch, przykładu Stefana Czarnieckiego oraz rodzinnego oczekiwania na żołnierzy. Nie jest skomplikowanym traktatem politycznym; jej siła wynika z prostoty, rytmu, wspólnotowego refrenu i przekonania, że czyn może odwrócić skutki rozbiorów. Melodia ma charakter ludowego mazura, a jej kompozytor pozostaje nieznany. Pieśń szybko zdobyła popularność wśród emigrantów i w kraju, a w XX wieku stała się oficjalnym hymnem państwowym Rzeczypospolitej Polskiej.

NAJWAŻNIEJSZE GATUNKI LITERACKIE

Bajka

Bajka jest krótkim utworem o charakterze dydaktycznym i alegorycznym. Jej bohaterami mogą być ludzie, zwierzęta lub przedmioty reprezentujące stałe typy zachowań. Lis kojarzy się z przebiegłością, lew z władzą, wilk z bezwzględną siłą, a jagnię z niewinnością i słabością. Wydarzenia prowadzą do morału, który może zostać wypowiedziany wprost albo pozostawiony do odczytania. Bajka nie służy realistycznemu przedstawieniu zwierząt, lecz modelowaniu ludzkich relacji. Krasicki doprowadził ten gatunek do mistrzowskiej zwięzłości: niewielka scena potrafi zawierać rozbudowaną refleksję o przemocy, pysze, naiwności, pochlebstwie i politycznej niewoli.

Satyra

Satyra przedstawia rzeczywistość w sposób krytyczny, przejaskrawiony i komiczny. Jej celem jest ujawnienie wad obyczajowych, społecznych lub politycznych, a nie szczegółowe opowiedzenie historii jednej osoby. Posługuje się ironią, karykaturą, kontrastem, parodią i komizmem językowym. Satyra może przyjmować formę dialogu, monologu, opowieści albo pozornej pochwały. W „Do króla” ironia polega na tym, że zarzuty są w rzeczywistości dowodami zalet monarchy, natomiast w „Pijaństwie” bohater kompromituje się własnymi słowami. Satyra nie zawsze zawiera prostą receptę naprawy; często ogranicza się do diagnozy i pozostawia odbiorcy odpowiedzialność za wyciągnięcie wniosków.

Poemat heroikomiczny

Poemat heroikomiczny wykorzystuje styl epopei do przedstawienia błahego, śmiesznego lub niegodnego konfliktu. Bohaterowie zostają opisani jak wielcy wojownicy, choć walczą o drobiazgi i posługują się przedmiotami niepasującymi do wojennego patosu. Komizm wynika z kontrastu między formą a treścią. W „Monachomachii” mnisi otrzymują językową rangę herosów, ale ich „wojna” ujawnia niewiedzę, pijaństwo i brak duchowego powołania. Gatunek pozwalał jednocześnie parodiować dawną tradycję literacką i krytykować aktualne instytucje.

Powiastka filozoficzna

Powiastka filozoficzna przedstawia przygody bohatera po to, aby sprawdzić określoną ideę lub system światopoglądowy. Fabuła jest szybka, często nieprawdopodobna, a postacie mogą reprezentować określone stanowiska filozoficzne. Podróże, katastrofy, wojny i spotkania z różnymi społeczeństwami dostarczają materiału do refleksji nad religią, władzą, wychowaniem, naturą człowieka i możliwością szczęścia. Najważniejszym przykładem jest „Kandyd”, natomiast podobne rozwiązania pojawiają się również w „Mikołaja Doświadczyńskiego przypadkach”.

Komedia polityczna

Komedia polityczna wykorzystuje konflikt postaci i zabawną intrygę do przedstawienia sporów ustrojowych oraz społecznych. Bohaterowie reprezentują określone stronnictwa, a ich sposób mówienia ujawnia zarówno poglądy, jak i poziom intelektualny. W „Powrocie posła” spór pomiędzy Podkomorzym a Starostą dotyczy wolnej elekcji, liberum veto, praw stanów oraz odpowiedzialności szlachty. Wątek miłosny ułatwia zainteresowanie widza programem politycznym, a pozytywne zakończenie sugeruje, że rozsądek i reforma mogą zwyciężyć nad egoizmem.

Sielanka

Sielanka przedstawia życie ludzi związanych z naturą, najczęściej pasterzy, i tworzy wyidealizowany obraz prostoty, miłości oraz oddalenia od konfliktów cywilizacji. Sentymentalna sielanka nie musi jednak ukazywać całkowitego szczęścia. W „Laurze i Filonie” pojawiają się zazdrość, niepewność oraz emocjonalna próba. Najważniejsze jest przekonanie, że natura stanowi właściwe miejsce szczerego przeżywania i wypowiadania uczuć.

Protokół 30% czyli wszystko czyli rzeczy, bez których nie możesz przeklikać dalej