Współczesność jest najbardziej rozległą i wewnętrznie zróżnicowaną epoką omawianą w szkole. W zależności od przyjętego podziału jej początek wyznacza się na rok 1939, czyli wybuch II wojny światowej, albo na rok 1945, czyli jej zakończenie. W szkolnej historii literatury najczęściej włącza się do współczesności również literaturę wojny i okupacji, ponieważ doświadczenia Zagłady, obozów, totalitaryzmu i masowej przemocy ukształtowały całą kulturę drugiej połowy XX wieku.

Nie jest to epoka posiadająca jeden dominujący styl. Obejmuje twórczość powstającą w całkowicie odmiennych warunkach historycznych, takie uroki podziału na epoki, jaki nam pokazuje szkoła!

 

Literatura wojny i okupacji (1939–1945)

Tworzona często na bieżąco, podziemnie lub na emigracji. Cechuje ją dokumentalizm i wstrząsające świadectwo. Poeci wojennej generacji Kolumbów (roczniki ok. 1920): Krzysztof Kamil Baczyński – łączył w liryce motywy miłości i apokalipsy (wiersze: „Elegia o… [chłopcu polskim]” – matka mówi do syna-żołnierza, który musi zabijać zamiast się uczyć, z wizją jego śmierci; „Pokolenie” – „Nas nauczono. Nie ma litości” – obraz młodych skazanych na zagładę, krwawy surrealizm obrazów), zginął w Powstaniu Warszawskim 1944. Tadeusz Gajcy – poeta powstańczy (wiersz „Zanim będziesz u brzegu” – do narzeczonej, wizja pośmiertna; zginął 1944). Tadeusz Różewicz – debiutował na froncie, jego tom „Niepokój” (1947) wyraża szok po wojnie: wiersz „Ocalony” – „Mam dwadzieścia cztery lata / ocalałem / prowadzony na rzeź” – mówi o rozbiciu systemu wartości, „wiem, co czuję – strach, wstręt, i pustkę”; Różewicz wprowadził nowy styl: wiersz realistyczny, pozbawiony rymów, prosty i wstrząsający (bo po Auschwitz, jak twierdził, nie ma miejsca na ozdobność). Proza dokumentu i świadectwa: Tadeusz Borowski – „Opowiadania” z obozu koncentracyjnego (wyd. 1946–48) pokazują lager przez oczy więźnia-funkcjonariusza: w opowiadaniu „Proszę państwa do gazu” narrator (alter ego Tadeusz) cynicznie i chłodno relacjonuje rozładowywanie transportu Żydów na rampie – widzimy odczłowieczenie ofiar i sprawców, „język lagru” (np. „muzułmanie” – wycieńczeni więźniowie), moralny szok: żeby przeżyć, więźniowie muszą uczestniczyć w mechanizmie zbrodni. Borowski ukazał obóz jako fabrykę śmierci, w której ginie nie tylko ciało, ale i sumienie (narrator przejawia „syndrom przystosowania” – znieczulenie). To budziło kontrowersje (brak bohaterstwa – ofiary też pokazane w upodleniu), ale tym mocniej przekazuje grozę, że „ludzie ludziom zgotowali ten los”. Cytat ten pochodzi z „Medalionów” (1946) Zofii Nałkowskiej – zbioru krótkich reportaży z prac komisji do badania zbrodni hitlerowskich. Nałkowska oddaje głos ofiarom: np. rozdział „Dno” – relacja więźniarki obozu eksperymentów medycznych, „Kobieta cmentarna” – o świadkini palenia zwłok na polach Treblinki. Styl „Medalionów” to stonowany, rzeczowy opis – przez co prawda faktów uderza jeszcze bardziej (pisała: „to, co jest potworne, powinno być powiedziane prosto”). Zbiór ten stał się fundamentalnym świadectwem Holokaustu (przejmujący obraz: stosy butów dziecięcych, mydło z tłuszczu ludzkiego – „ludzie ludziom…”). Literatura wojenna na emigracji: Arkady Fiedler – „Dywizjon 303” (1942) – reportaż o polskich lotnikach w Bitwie o Anglię, heroiczny ton ku pokrzepieniu; (kontynuacja literatury współczesnej – II wojna i dalej) … Melchior Wańkowicz – „Ziele na kraterze” (1951) – wspomnienia o rodzinie podczas wojny, łączące humor z nostalgią; „Bitwa o Monte Cassino” (1945) – reportaż epicki o udziale Polaków we Włoszech.

Pokolenie Kolumbów

Określenie pokolenie Kolumbów odnosi się do ludzi urodzonych około 1920 roku, których młodość przypadła na czas okupacji. Nazwa została spopularyzowana przez powieść Romana Bratnego „Kolumbowie. Rocznik 20”, wydaną w 1957 roku.

Przedstawiciele tego pokolenia musieli bardzo szybko przejść od młodzieńczych planów do udziału w konspiracji, walki i doświadczenia śmierci. Wojna odebrała im możliwość zwyczajnego dojrzewania, zdobywania wykształcenia, rozwijania miłości i budowania przyszłości.

Krzysztof Kamil Baczyński

Krzysztof Kamil Baczyński jest najważniejszym poetą pokolenia Kolumbów. Uczestniczył w konspiracji i zginął 4 sierpnia 1944 roku, w pierwszych dniach powstania warszawskiego. Jego poezja łączy doświadczenie miłości, młodości i piękna z apokaliptycznymi obrazami wojny.

 

„Elegia o… [chłopcu polskim]”

Utwór ma formę wypowiedzi matki zwracającej się do zabitego syna. Wojna odebrała chłopcu dzieciństwo i edukację. Zamiast poznawać świat, musiał uczyć się przemocy, strachu i zabijania.

 

Literatura powojenna (1945–1989)

Po wojnie szybko ujawniły się nowe podziały: wielu pisarzy zostało na emigracji (Witold Gombrowicz, Czesław Miłosz, Józef Mackiewicz, Sławomir Mrożek, Stanisław Lem – chociaż Lem wrócił do PRL i publikował tutaj), inni zostali w kraju, gdzie w 1949 zadekretowano socrealizm jako obowiązującą metodę (literatura miała służyć partii, pokazywać bohaterów przodowników pracy, walczyć z „reakcją”). Okres socrealizmu (1949–1955) wydał utwory dziś oceniane jako propaganda, choć historycznie ważne: „Przygoda na Mariensztacie” (film), powieści „Celulozy” czy wiersze wychwalające Stalina. Po 1956 (odwilż) nastąpił powrót do literatury bardziej szczerej.

Czesław Miłosz – poezja świadka

Czesław Miłosz pisał w czasie okupacji utwory podejmujące problem odpowiedzialności świadka Zagłady. W tomie „Ocalenie”, opublikowanym w 1945 roku, znalazły się między innymi „Campo di Fiori”, „Biedny chrześcijanin patrzy na getto” i „Piosenka o końcu świata”.

„Campo di Fiori”

Wiersz zestawia dwa wydarzenia:

1. spalenie Giordana Bruna na rzymskim Campo de’ Fiori;
2. zagładę warszawskiego getta w 1943 roku.

W obu sytuacjach obok umierających ludzi toczy się zwyczajne życie. Na rzymskim placu działają stragany, a w Warszawie niedaleko płonącego getta obraca się karuzela. Nie jest to „plac zabaw”, ale konkretna karuzela, która stała się symbolem obojętności, oddalenia i niemożności porozumienia pomiędzy cierpiącymi a pozostającymi poza miejscem zagłady.

Miłosz nie ogranicza się do prostego oskarżenia tłumu. Pokazuje również samotność umierających oraz to, jak szybko wydarzenie tragiczne może zostać przykryte codziennością. Rolą poety jest utrwalenie cierpienia i przywrócenie głosu tym, których nikt nie chciał lub nie potrafił wysłuchać.

„Piosenka o końcu świata”

Wiersz podważa tradycyjne wyobrażenia apokalipsy. Koniec świata nie musi zostać poprzedzony piorunami, trąbami anielskimi ani nadzwyczajnymi znakami. Może nastąpić w zwyczajny dzień, podczas pracy, spaceru i obserwowania przyrody.

Proza powojenna

Rozwijały się różne nurty. Socrealizm (np. Jerzy Andrzejewski „Popiół i diament” 1948 – jeszcze nie socrealistyczny w stylu, raczej psychologiczny: powojenne rozterki AK-owca Zabawy, który ma zabić komunistę – powieść i film Wajdy stały się dyskusją o braterskiej walce Polaków 1945; „Przygody dobrego wojaka Szwejka” Jaroslava Haška – czeska satyra, w Polsce popularna, choć to I wojna). Egzystencjalizm i groteska: Stanisław Lem – fantastyka filozoficzna: „Solaris” (1961) – kontakt z obcą planetą, która materializuje ludzkie wspomnienia, studium winy i niemożności porozumienia; „Dzienniki gwiazdowe” – satyryczne opowiadania o podróżach kosmicznych Ijona Tichego, pełne parodii ustrojów społecznych; „Bajki robotów” – stylizowane na baśń historie z morałem. Lem mimo gatunku SF stawiał fundamentalne pytania (Granice poznania, etyka nauki – „Kongres futurologiczny”, „Golem XIV”). Witold Gombrowicz – na emigracji wydał swoje dzieła, które w PRL cyrkulowały podziemnie: „Trans-Atlantyk” (1953) – szydercza powieść o emigracji polskiej w formie stylizowanej gawędy (zabawna walka bohatera między obowiązkiem wobec ojczyzny a własną wolnością – symbolicznie wprowadza postaci Gonzala (homoseksualisty) i chłopca-syncia, co wywołało skandal obyczajowy i dyskusję o „polskich przywarach” – Gombrowicz krytykuje m.in. bogoojczyźniane pozy); „Pornografia” (1960) – powieść o dwóch intelektualistach, którzy manipulują parą nastolatków, chcąc wywołać między nimi erotyczne napięcie – dziwna gra form i woli; dramaty „Ślub” (1947), „Iwonna, księżniczka Burgunda” (1938) – groteska ukazująca mechanizm tworzenia „inności” (Iwona milczy, brzydka, przez co dwór popada w szał i zabija ją). Sławomir Mrożek – dramaturg i prozaik, mistrz groteski w PRL: dramat „Tango” (1964) – w mieszczańskiej rodzinie panuje totalny permisywizm (starsze pokolenie zrzuciło wszelkie normy – babcia je w trampeczkach, matka maluje abstrakcje, ojciec konstruuje coś bezużytecznego), młody Artur buntuje się… przywracając konserwatywny porządek (ustawia stół, każe babci do trumny) i planuje ślub; ale ostatecznie władzę przejmuje Edek – prostacki osiłek. „Tango” interpretuje się jako obraz społeczeństwa po rewolucji obyczajowej, gdzie pustkę wypełnia brutalna siła. Styl Mrożka – tragikomedia, błyskotliwe dialogi, sytuacje absurdalne (inne sztuki: „Emigranci” 1974 – dramat dwóch emigrantów: inteligencki AA i fizyczny XX, pełen gorzkiego humoru, „Miłość na Krymie” 1993 – farsa historyczna).

Tadeusz Borowski – „Proszę państwa do gazu”

Opowiadania obozowe Tadeusza Borowskiego należą do najważniejszych świadectw funkcjonowania niemieckich obozów koncentracyjnych. Autor był więźniem między innymi Auschwitz i Dachau. Najważniejsze opowiadania połączył postacią narratora oraz bohatera noszącego imię Tadek.

Należy odróżnić:

• Tadeusza Borowskiego – historycznego autora;
• Tadka – wykreowanego narratora i bohatera opowiadań.

Tadek posiada cechy biograficzne autora, ale nie jest z nim całkowicie tożsamy. Konstrukcja narratora pozwala Borowskiemu pokazać człowieka przystosowanego do życia w obozie, który nieustannie kalkuluje, jak zdobyć jedzenie, ubranie i szansę na przetrwanie.

Rampa i transport

W „Proszę państwa do gazu” Tadek uczestniczy w rozładowywaniu transportu Żydów przybywających do Auschwitz. Więźniowie z komanda zwanego Kanadą odbierają przywożonym bagaże, oczyszczają wagony i oddzielają rzeczy, które mogą zostać wykorzystane przez obóz.

Przybywający nie wiedzą jeszcze, że większość z nich zostanie natychmiast zamordowana. Chaos, krzyki i przemoc zostają opisane chłodno, bez rozbudowanego komentarza moralnego. Taki sposób narracji nie oznacza akceptacji zbrodni. Przeciwnie – pokazuje, że w obozie masowe zabijanie stało się elementem codziennie wykonywanej pracy.

Człowiek zlagrowany

Człowiek zlagrowany to osoba ukształtowana przez warunki obozu koncentracyjnego. Aby przeżyć, musi przystosować się do zasad świata, w którym:

• cudza śmierć może zwiększać jego szansę na przeżycie;
• jedzenie jest ważniejsze od współczucia;
• więźniowie zostają podzieleni według funkcji i przywilejów;
• kradzież oraz oszustwo stają się sposobami przetrwania;
• ciało człowieka jest traktowane jak przedmiot;
• śmierć traci wyjątkowy charakter;
• tradycyjna moralność okazuje się niebezpieczna lub niemożliwa do realizowania.

Tadek nie jest niemieckim funkcjonariuszem ani dobrowolnym sprawcą Zagłady. Jest więźniem i ofiarą systemu. Jednocześnie system zmusza go do wykonywania czynności, które wspierają funkcjonowanie obozowej machiny. Borowski pokazuje w ten sposób moralną pułapkę: ofiara może zostać wciągnięta w mechanizm krzywdzenia innych, nie przestając być ofiarą.

Behawioryzm i narracja

Borowski często ogranicza bezpośredni opis uczuć. Przedstawia przede wszystkim zachowania, gesty, rozmowy i działania postaci. Czytelnik sam musi wyciągnąć wnioski moralne.

Cechy jego prozy to:

• behawioryzm;
• chłodna narracja;
• język obozowy;
• ironia;
• brak patosu;
• drastyczne szczegóły;
• zestawienie normalności ze zbrodnią;
• ukazywanie obozu jako sprawnie działającego systemu.

Brak tradycyjnych bohaterów i przykładów jednoznacznego heroizmu początkowo budził kontrowersje. Siła opowiadań polega jednak właśnie na pokazaniu, że obóz niszczył nie tylko ludzkie ciało, ale również więzi społeczne, język, poczucie odpowiedzialności i możliwość dokonywania wolnych wyborów.

Gustaw Herling-Grudziński – „Inny świat”

„Inny świat” jest autobiograficznym zapisem pobytu Gustawa Herlinga-Grudzińskiego w sowieckim łagrze w Jercewie. Pierwsze wydanie książki ukazało się po angielsku w 1951 roku, a polskie wydanie w Londynie w 1953 roku. W oficjalnym obiegu w Polsce książka mogła zostać wydana dopiero w 1988 roku.

Tytuł

Łagier jest „innym światem”, ponieważ obowiązują w nim reguły przeciwne wobec zasad normalnego społeczeństwa:

• praca nie służy rozwojowi, lecz wyniszczeniu;
• głód staje się narzędziem kontroli;
• choroba może dawać chwilowe wytchnienie;
• solidarność zagraża przeżyciu;
• człowiek jest oceniany według wydajności;
• więźniowie donoszą na siebie;
• państwo tworzy fikcyjne winy;
• prawo nie chroni człowieka, lecz uzasadnia przemoc.

Tytuł nawiązuje do „Zapisków z martwego domu” Fiodora Dostojewskiego, z których pochodzi epigraf książki. Nie jest nim dantejska formuła „Porzućcie wszelką nadzieję”.

Praca i głód

W łagrze racje żywnościowe zależą od wykonania normy pracy. Człowiek niedożywiony pracuje coraz gorzej, więc otrzymuje jeszcze mniej jedzenia. System tworzy błędne koło prowadzące do wyniszczenia i śmierci.

Głód:

• niszczy solidarność;
• podporządkowuje myślenie ciału;
• zmusza do upokorzeń;
• powoduje kradzieże;
• pozbawia człowieka sił do oporu.

Kostylew

Michaił Kostylew początkowo wierzył w komunizm. Dopiero zetknięcie z zachodnią literaturą i doświadczenie represji uświadomiły mu kłamstwo systemu. W łagrze regularnie wkłada rękę do ognia, aby nie pracować dla państwa, które go zniewoliło.

Jego samookaleczenie jest tragiczną formą zachowania wolności. Kostylew niszczy własne ciało, ale odmawia całkowitego podporządkowania swojej woli systemowi.

„Nocne łowy”

Rozdział „Nocne łowy” nie opowiada o więźniu odcinającym fragment ciała zmarłego. Przedstawia świat przestępców oraz zbiorową przemoc seksualną wobec Marusi. Ukazuje, że w obozie słabszy człowiek może zostać potraktowany jak przedmiot, a przemoc staje się narzędziem potwierdzania pozycji w grupie.

„Zabójca Stalina”

Tytułowy więzień nie jest inżynierem skazanym za sabotaż. Trafił do łagru po oddaniu strzału do portretu Stalina, prawdopodobnie podczas pijackiego zakładu. Absurdalnie potraktowano to jako zamach na przywódcę.

Zofia Nałkowska – „Medaliony”

„Medaliony” zostały wydane w 1946 roku. Zbiór powstał na podstawie materiałów i zeznań gromadzonych podczas pracy Zofii Nałkowskiej w Głównej Komisji Badania Zbrodni Niemieckich w Polsce. Składa się z ośmiu krótkich utworów znajdujących się na pograniczu reportażu, opowiadania i dokumentu.

Motto zbioru brzmi: „Ludzie ludziom zgotowali ten los”. Zdanie podkreśla, że zbrodni nie dokonała abstrakcyjna siła ani nieuniknione fatum. Ich sprawcami byli ludzie działający w stworzonym przez innych ludzi systemie.

Pisarz wobec komunistycznego państwa

Po 1945 roku polska literatura rozwijała się w dwóch głównych obiegach:

1. w kraju, gdzie wydawnictwa, prasa i instytucje kultury były stopniowo podporządkowywane państwu;
2. na emigracji, szczególnie w Paryżu, Londynie, Monachium i Stanach Zjednoczonych.

Poza krajem tworzyli między innymi Witold Gombrowicz, Czesław Miłosz, Gustaw Herling-Grudziński, Józef Mackiewicz, Jan Lechoń i Kazimierz Wierzyński. Sławomir Mrożek opuścił Polskę w latach sześćdziesiątych. Stanisław Lem natomiast przez większość życia po wojnie mieszkał i publikował w Polsce, dlatego nie powinien być po prostu zaliczany do pisarzy emigracyjnych.

W PRL działała cenzura prewencyjna. Tekst przed opublikowaniem musiał zostać zaakceptowany przez urząd kontrolujący publikacje i widowiska. Pisarze stosowali więc:

• aluzje;
• symbole;
• groteskę;
• kostium historyczny;
• mowę ezopową;
• przemilczenia;
• wieloznaczne metafory.

Socrealizm

W 1949 roku podczas zjazdu Związku Literatów Polskich w Szczecinie realizm socjalistyczny został narzucony jako obowiązująca doktryna literacka. Utwory miały wspierać marksizm-leninizm, władzę komunistyczną, kolektywizację, industrializację i walkę z przeciwnikami systemu.

Typowy utwór socrealistyczny przedstawiał:

• pozytywnego bohatera pochodzącego z klasy robotniczej;
• przemianę ideologiczną bohatera;
• konflikt postępu z „reakcją”;
• budowę fabryki, huty lub nowego miasta;
• kolektyw jako wartość ważniejszą od jednostki;
• partię jako źródło prawdy;
• optymistyczną wizję przyszłości;
• prosty, zrozumiały język.

Popularnym gatunkiem była powieść produkcyjna, nazywana potocznie produkcyjniakiem. Przykładem może być „Pamiątka z Celulozy” Igora Newerlego. W poezji powstawały panegiryki wychwalające Stalina i system komunistyczny.

Po 1956 roku socrealizm przestał obowiązywać jako jedyna dopuszczalna metoda, ale cenzura i zależność instytucji kultury od państwa nie zniknęły.

Czesław Miłosz

Czesław Miłosz zerwał z dyplomacją Polski Ludowej w 1951 roku i pozostał na emigracji. W 1980 roku otrzymał Literacką Nagrodę Nobla. Jego twórczość obejmuje poezję, eseistykę, powieści, przekłady i refleksję nad historią.

„Zniewolony umysł”

„Zniewolony umysł”, wydany w 1953 roku, jest analizą mechanizmów, które sprawiały, że intelektualiści podporządkowywali się komunizmowi. Miłosz pokazuje nie tylko strach przed represjami, ale również potrzebę przynależności, pragnienie kariery, fascynację silną ideologią i potrzebę uporządkowania świata.

Ważne pojęcia to:

Murti-Bing – metafora ideologii działającej jak pigułka, która uwalnia człowieka od samodzielnego myślenia i poczucia odpowiedzialności.

Ketman – ukrywanie prawdziwych przekonań i publiczne odgrywanie wiary w obowiązującą doktrynę. Człowiek zakłada maskę, aby zachować bezpieczeństwo, pozycję lub możliwość działania.

Miłosz pokazuje jednak, że długotrwałe udawanie może doprowadzić do zaniku autentycznej tożsamości. Człowiek nie zawsze potrafi już rozpoznać, gdzie kończy się jego maska, a zaczynają rzeczywiste przekonania.

Wisława Szymborska

Wisława Szymborska otrzymała Literacką Nagrodę Nobla w 1996 roku. We wczesnym okresie twórczości publikowała również utwory związane z socrealizmem, od których później się dystansowała. Jej dojrzała poezja cechuje się ironią, precyzją, prostotą języka oraz zdolnością zadawania podstawowych pytań filozoficznych na przykładzie zwyczajnych sytuacji.

„Nic dwa razy”

Utwór dotyczy niepowtarzalności ludzkiego życia. Żadna chwila, relacja ani doświadczenie nie może zostać dokładnie odtworzone. Człowiek nie otrzymuje możliwości przećwiczenia własnego istnienia.

Wiersz można odczytywać jako refleksję o:

• przemijaniu;
• miłości;
• przypadku;
• nieodwracalności decyzji;
• wartości teraźniejszości.

„Kot w pustym mieszkaniu”

Śmierć bliskiej osoby zostaje przedstawiona z perspektywy kota, który nie rozumie nieobecności właściciela. Zwierzę zauważa, że przedmioty pozostały na swoich miejscach, ale porządek świata został naruszony.

Nietypowa perspektywa pozwala uniknąć patosu. Żałoba ujawnia się poprzez codzienne szczegóły, oczekiwanie i niezrozumienie.

„Życie na poczekaniu”

Życie zostaje porównane do przedstawienia, w którym człowiek musi wystąpić bez próby. Nie zna scenariusza, nie wie, jak długo potrwa jego rola, i nie może poprawić popełnionych błędów.

Wiersz łączy metaforę teatru z refleksją egzystencjalną. Pokazuje przypadkowość istnienia i konieczność podejmowania decyzji bez pełnej wiedzy.

Zbigniew Herbert

Zbigniew Herbert tworzył poezję opartą na dialogu z historią, filozofią, Biblią i kulturą antyczną. Jego bohaterowie muszą dokonywać wyborów w świecie, w którym zwycięstwo często należy do przemocy, a wierność wartościom nie gwarantuje nagrody.

Pan Cogito

Pan Cogito jest wykreowaną przez Herberta postacią, której nazwa odwołuje się do kartezjańskiej formuły „myślę, więc jestem”. Nie jest prostym alter ego autora. To człowiek rozmyślający nad moralnością, historią, własnymi słabościami i obowiązkami.

„Przesłanie Pana Cogito”

Utwór ma formę etycznego wezwania. Człowiek powinien:

• zachować godność;
• sprzeciwiać się złu;
• pamiętać o ofiarach;
• mówić prawdę;
• nie oczekiwać nagrody;
• być wiernym wartościom nawet wtedy, gdy poniesie porażkę.

Końcowa formuła „Bądź wierny. Idź” nie oznacza ślepego posłuszeństwa. Jest wezwaniem do wierności sumieniu i podstawowym zasadom moralnym. Utwór bywa odczytywany w kontekście oporu wobec totalitaryzmu, ale posiada również wymiar uniwersalny.

„Apollo i Marsjasz”

Herbert dopisuje dalszy ciąg do mitu o muzycznym pojedynku Apollina i Marsjasza. Marsjasz został już obdarty ze skóry i cierpi. Apollo oczyszcza instrument i odchodzi, zachowując estetyczny dystans.

Wiersz przedstawia konflikt pomiędzy:

• doskonałym pięknem a cierpieniem;
• sztuką uporządkowaną a krzykiem ciała;
• zwycięzcą a pokonanym;
• chłodnym estetyzmem a prawdą fizycznego bólu.

Nie należy pisać, że w samym wierszu Apollo dopiero obdziera Marsjasza ze skóry. Kara została już wykonana, a główną treścią utworu jest reakcja obu postaci na cierpienie.

Tadeusz Różewicz po wojnie

Różewicz przez całą twórczość powracał do problemu kryzysu człowieka, języka i sztuki. Interesowały go również kultura masowa, konsumpcjonizm, obojętność i stopniowy zanik wrażliwości.

„List do ludożerców”

Tytułowymi ludożercami nie są dosłowni kanibale, lecz zwyczajni ludzie skupieni na sobie. Przepychają się, zabierają innym miejsce, nie zauważają słabszych i traktują drugiego człowieka jak przeszkodę.

Wiersz jest przede wszystkim krytyką:

• codziennego egoizmu;
• braku empatii;
• agresji;
• obojętności;
• społecznej rywalizacji.

Nie należy ograniczać jego znaczenia wyłącznie do krytyki konsumpcjonizmu.

Miron Białoszewski

Miron Białoszewski zwrócił poezję ku codzienności, językowi mówionemu i przedmiotom pozornie niegodnym literatury. Interesowały go brzmienia słów, przejęzyczenia, urwane wypowiedzi i rytmy zwykłej rozmowy.

Jego pierwszy tom „Obroty rzeczy” ukazał się w 1956 roku. Białoszewski tworzył poezję lingwistyczną, w której sam język staje się jednym z głównych tematów.

„Karuzela z madonnami”

Wiersz opisuje kobiety jadące na podmiejskiej lub jarmarcznej karuzeli. Ruch karuzeli zostaje oddany przez:

• powtórzenia;
• zmianę długości wersów;
• rytmiczność;
• zabawy brzmieniowe;
• gwałtowne przyspieszenia i zwolnienia.

Kobiety zostają zestawione z madonnami znanymi z malarstwa. Powstaje połączenie kultury wysokiej z popularną zabawą. Utwór nie dotyczy okupacyjnej Warszawy i nie powinien być interpretowany jako obraz wojenny.

„Pamiętnik z powstania warszawskiego”

Książka została wydana w 1970 roku, wiele lat po opisywanych wydarzeniach. Białoszewski przedstawia powstanie z perspektywy cywila, a nie żołnierza. Najważniejsze są codzienne doświadczenia mieszkańców:

• ukrywanie się w piwnicach;
• poszukiwanie jedzenia i wody;
• przemieszczanie się kanałami;
• modlitwy;
• plotki;
• strach;
• bombardowania;
• stopniowy rozpad miasta.

Język jest potoczny, rwany, pełen powtórzeń i niedokończonych zdań. Naśladuje żywą opowieść i trudność uporządkowania traumatycznych wspomnień. Autor świadomie rezygnuje z patetycznego obrazu powstania. Pokazuje przede wszystkim los ludności cywilnej oraz fizyczne doświadczenie życia pod ostrzałem.

Nowa Fala

Nowa Fala, nazywana również Pokoleniem ’68, ukształtowała się pod wpływem protestów studenckich z marca 1968 roku, antysemickiej kampanii władz oraz krwawego stłumienia protestów robotniczych w grudniu 1970 roku. Do jej najważniejszych przedstawicieli należeli Stanisław Barańczak, Ryszard Krynicki, Adam Zagajewski i Julian Kornhauser. Z formacją bywa łączona również Ewa Lipska, choć jej twórczość zachowywała odrębność.

Poeci Nowej Fali uważali, że język propagandy nie tylko kłamie o świecie, ale również wpływa na sposób myślenia obywateli. Dlatego analizowali:

• slogany;
• komunikaty prasowe;
• język urzędowy;
• partyjne przemówienia;
• eufemizmy;
• utarte zwroty;
• oficjalne określenia ukrywające przemoc.

Ich poezja miała „mówić wprost”, precyzyjnie wskazywać czas i miejsce zdarzeń oraz odzyskiwać słowa przejęte przez propagandę.

Do ważnych utworów Stanisława Barańczaka należą między innymi:

• „Spójrzmy prawdzie w oczy”;
• „Określona epoka”;
• „Co jest grane”;
• „Ugryź się w język”;
• „N.N. próbuje przypomnieć sobie słowa modlitwy”.

Nie należy przypisywać Barańczakowi cytatu i interpretacji związanych w pierwotnym tekście z rzekomym wierszem „Nie wierzę w śmierć”. Nie jest to właściwy przykład jego walki z językiem propagandy.

Wiersz Adama Zagajewskiego „Jechać do Lwowa” powstał później i dotyczy przede wszystkim pamięci utraconego miasta, wykorzenienia i niemożności pełnego powrotu do rodzinnego świata. Nie jest typowym przykładem demaskowania oficjalnego języka PRL z pierwszego okresu działalności Nowej Fali.

Albert Camus – „Dżuma”

„Dżuma” została wydana w 1947 roku. Akcja powieści rozgrywa się w algierskim Oranie, w którym wybucha epidemia. Miasto zostaje zamknięte, a mieszkańcy tracą kontakt ze światem zewnętrznym.

Powieść można odczytywać na dwóch poziomach:

dosłownym – jako opowieść o epidemii;

parabolicznym – jako utwór o złu, wojnie, okupacji, totalitaryzmie i każdej sytuacji, w której człowiek zostaje poddany próbie.

 

Doktor Bernard Rieux

Rieux walczy z epidemią, choć wie, że nie zdoła całkowicie usunąć cierpienia i śmierci. Nie uważa się za bohatera. Traktuje pomoc innym jako zwykły obowiązek człowieka.

Reprezentuje:

• solidarność;
• odpowiedzialność;
• uczciwość;
• sprzeciw wobec cierpienia;
• działanie bez pewności zwycięstwa.

Jean Tarrou

Tarrou organizuje oddziały sanitarne. Pragnie być „świętym bez Boga”, czyli człowiekiem, który zachowuje moralność bez odwoływania się do religijnej nagrody.

Jego historia pokazuje, że człowiek może uczestniczyć w złu także pośrednio – przez obojętność, podporządkowanie systemowi lub zgodę na karę śmierci.

Raymond Rambert

Rambert początkowo chce uciec z miasta i wrócić do ukochanej. Uważa, że epidemia nie jest jego sprawą. Ostatecznie rezygnuje z ucieczki i przyłącza się do walczących z chorobą.

Jego przemiana pokazuje przejście od indywidualnego szczęścia do solidarności ze wspólnotą.

Ojciec Paneloux

W pierwszym kazaniu jezuita interpretuje epidemię jako karę za grzechy. Po obserwacji cierpienia niewinnego dziecka jego pewność zostaje zachwiana. Musi skonfrontować religijną doktrynę z niezawinionym cierpieniem.

Cottard

Cottard dobrze czuje się podczas epidemii, ponieważ powszechny strach uwalnia go od wcześniejszego poczucia osamotnienia i zagrożenia. Korzysta z nielegalnego handlu i nie chce powrotu normalności.

Pokazuje, że zło może być dla niektórych ludzi źródłem korzyści.

Przesłanie

Dżuma nie zostaje raz na zawsze pokonana. Jej bakcyl może powrócić. Oznacza to, że zło, przemoc i totalitaryzm nigdy nie znikają całkowicie z historii.

Człowiek nie może zagwarantować ostatecznego zwycięstwa, ale powinien:

• pomagać cierpiącym;
• przeciwstawiać się złu;
• zachować solidarność;
• wykonywać swoje obowiązki;
• nie usprawiedliwiać śmierci niewinnych;
• działać mimo świadomości własnych ograniczeń.

George Orwell – „Rok 1984”

„Rok 1984”, wydany w 1949 roku, jest dystopią przedstawiającą totalitarne państwo Oceanię. Władza Partii obejmuje politykę, język, historię, życie rodzinne, seksualność oraz prywatne myśli obywateli.

Winston Smith

Winston pracuje w Ministerstwie Prawdy. Jego zadaniem jest poprawianie dawnych gazet tak, aby przeszłość zawsze zgadzała się z aktualnym stanowiskiem Partii.

Bohater zaczyna prowadzić pamiętnik, próbuje zachować własne wspomnienia i nawiązuje zakazany związek z Julią. Jego bunt początkowo ma charakter prywatny: chce odzyskać kontrolę nad własnymi myślami, ciałem i pamięcią.

Wielki Brat

Wielki Brat jest przedstawiany jako wszechobecny przywódca. Nie wiadomo, czy rzeczywiście istnieje jako konkretna osoba. Jego wizerunek symbolizuje:

• nieustanny nadzór;
• kult jednostki;
• władzę Partii;
• brak prywatności;
• podporządkowanie obywatela.

Teleekrany i inwigilacja

Teleekrany jednocześnie przekazują propagandę i obserwują ludzi. Obywatel nie wie, kiedy jest kontrolowany, dlatego zaczyna sam pilnować własnego zachowania.

Najskuteczniejsza władza nie musi nieustannie stosować przemocy. Wystarczy, że człowiek uwewnętrzni lęk i zacznie cenzurować samego siebie.

Dwójmyślenie

Dwójmyślenie oznacza zdolność równoczesnego uznawania dwóch sprzecznych twierdzeń za prawdziwe. Obywatel ma zapominać, że Partia zmieniła stanowisko, a jednocześnie wierzyć, że zawsze głosiła to samo.

Mechanizm ten niszczy:

• logikę;
• pamięć;
• samodzielne myślenie;
• możliwość rozpoznania kłamstwa.

Nowomowa

Nowomowa jest sztucznie ograniczanym językiem. Usuwa się z niego słowa pozwalające nazwać bunt, wolność, sprawiedliwość lub sprzeciw. Założenie Partii jest proste: jeżeli człowiek nie posiada słów potrzebnych do wyrażenia określonej myśli, z czasem nie będzie umiał jej sformułować.

Nowomowa nie służy tylko komunikowaniu propagandy. Ma ograniczyć zakres ludzkiej świadomości.

Ministerstwa

Nazwy instytucji są przeciwieństwem ich rzeczywistej działalności:

• Ministerstwo Prawdy fałszuje historię;
• Ministerstwo Pokoju prowadzi wojnę;
• Ministerstwo Miłości torturuje;
• Ministerstwo Obfitości zarządza niedoborami.

Nazwy są przykładem totalitarnego odwracania znaczeń.

O’Brien i pokój 101

Winston wierzy, że O’Brien należy do opozycji. W rzeczywistości O’Brien jest funkcjonariuszem systemu. Poddaje bohatera torturom i przekonuje go, że prawda nie istnieje niezależnie od Partii.

W pokoju 101 Winston zostaje skonfrontowany ze swoim największym lękiem – szczurami. Zdradza Julię, prosząc, aby torturę zastosowano wobec niej. Partia nie zadowala się posłuszeństwem zewnętrznym. Chce zniszczyć uczucia i doprowadzić człowieka do autentycznej miłości wobec Wielkiego Brata.

Sławomir Mrożek – „Tango”

„Tango” powstało w 1964 roku. Akcja rozgrywa się w domu Stomila i Eleonory, w którym tradycyjne normy zostały odrzucone. W pomieszczeniu znajdują się przypadkowe przedmioty pochodzące z różnych okresów życia rodziny, między innymi katafalk pozostały po śmierci dziadka i dziecięcy wózek.

Bohaterowie

Artur – syn Stomila i Eleonory, pragnie przywrócić zasady i porządek.

Stomil – ojciec Artura, artysta oraz zwolennik eksperymentu i swobody.

Eleonora – matka Artura, pozostaje w romansie z Edkiem.

Eugenia – babcia Artura, zachowuje się niezgodnie z tradycyjnym wyobrażeniem starszej kobiety, gra w karty i uczestniczy w domowym chaosie.

Eugeniusz – wuj, człowiek słaby i skłonny podporządkować się silniejszym.

Ala – narzeczona Artura.

Edek – prymitywny, pozbawiony zasad człowiek, który przebywa w domu i stopniowo zdobywa władzę.

W pierwotnym tekście błędnie przypisano postaciom zachowania, których w dramacie nie ma. Babcia nie „je w trampkach”, Eleonora nie jest przedstawiona jako malarka abstrakcyjna, a Stomil nie konstruuje bezużytecznej maszyny.

Odwrócony konflikt pokoleń

W tradycyjnym konflikcie młodzi buntują się przeciwko konserwatywnym rodzicom. W „Tangu” sytuacja zostaje odwrócona:

• starsze pokolenie odrzuciło normy;
• rodzice przeprowadzili rewolucję obyczajową;
• młody Artur domaga się zasad, ceremonii i dyscypliny.

Artur nie ma przeciw czemu się buntować, ponieważ bunt stał się obowiązującym stylem życia. Pragnie więc odzyskać formę.

Ślub

Artur planuje tradycyjny ślub z Alą. Ceremonia ma przywrócić znaczenie społecznym rytuałom. Szybko okazuje się jednak, że sama forma nie wystarcza. Artur nie potrafi wskazać wartości, którą miałaby wyrażać.

Ostatecznie dochodzi do przekonania, że jedyną skuteczną ideą jest władza. Z idealisty przeobraża się w potencjalnego dyktatora.

Edek

Edek nie ma rozbudowanej ideologii. Reprezentuje:

• siłę fizyczną;
• prymitywizm;
• kulturę masową;
• oportunizm;
• brak zasad;
• zdolność podporządkowania sobie słabszych.

Zabija Artura i przejmuje władzę. Eugeniusz natychmiast mu się podporządkowuje.

Finałowe tango

Edek tańczy tango „La Cumparsita” z Eugeniuszem. Taniec symbolizuje:

• zwycięstwo prymitywnej siły;
• podporządkowanie inteligencji;
• powtarzalność ruchów;
• masową kulturę;
• nadejście nowego porządku opartego na przemocy.

Dramat pokazuje, że całkowite usunięcie norm nie prowadzi automatycznie do wolności. Powstaje pustka, którą może wypełnić brutalna władza. Temu problemowi odpowiadają bezpośrednio aktualne jawne pytania maturalne dotyczące buntu, konfliktu pokoleń oraz roli norm społecznych.

Literatura po 1989 roku (najbardziej współczesna współczesność)

Rok 1989 przyniósł zniesienie cenzury, demokratyzację życia publicznego i rozwój wolnego rynku wydawniczego. Literatura przestała być dzielona przede wszystkim na oficjalną, emigracyjną i podziemną.

Nie powstał jednak jeden dominujący program. Charakterystyczne stały się:

• pluralizm;
• współistnienie różnych stylów;
• rozwój literatury popularnej;
• zainteresowanie lokalnością;
• powrót do przemilczanej historii;
• eksperymenty językowe;
• autobiografizm;
• opisywanie transformacji ustrojowej;
• problem migracji i wykorzenienia;
• zainteresowanie pamięcią mniejszości;
• łączenie gatunków;
• intertekstualność;
• obecność kultury masowej i mediów.

Marek Nowakowski – „Górą «Edek»”

Opowiadanie pochodzi z tomu „Prawo prerii”, wydanego w 1999 roku. Narrator obserwuje konflikt związany z samochodami i miejscem na ulicy lub parkingu. Agresywny, silniejszy mężczyzna narzuca swoją wolę innym, a otoczenie nie potrafi skutecznie się mu przeciwstawić.

Tytuł nawiązuje do Edka z „Tanga” Mrożka. Podobieństwo polega na tym, że:

• zwycięża człowiek brutalny;
• siła okazuje się ważniejsza od zasad;
• inteligencja i kultura pozostają bezradne;
• słabsi szybko akceptują nową władzę.

Opowiadanie można odczytywać jako diagnozę części polskiej rzeczywistości po transformacji. Wolność i kapitalizm nie tworzą automatycznie sprawiedliwego społeczeństwa. Bez norm i odpowiedzialności może zacząć obowiązywać „prawo prerii”, czyli prawo silniejszego.

Intertekstualne nawiązanie do „Tanga” pozwala porównać Edka z czasów PRL z jego późniejszym społecznym odpowiednikiem.

Andrzej Stasiuk – „Miejsce”

Opowiadanie pochodzi z tomu „Opowieści galicyjskie”. Narrator odwiedza miejsce, w którym wcześniej znajdowała się drewniana cerkiew. Budowlę rozebrano i przeniesiono do muzeum. Pozostała pusta przestrzeń, ślady fundamentów i pamięć mieszkańców.

Cerkiew była związana z kulturą Łemków – społeczności wysiedlanej po II wojnie światowej. Tekst dotyczy jednak nie tylko jednego wydarzenia historycznego. Pokazuje, że miejsce może zachowywać pamięć mimo zniknięcia materialnego obiektu.

Najważniejsze problemy:

• pamięć przestrzeni;
• utrata domu;
• przesiedlenie;
• przemijanie;
• zanikanie kultur;
• relacja między oryginałem a muzealnym eksponatem;
• próba odtworzenia przeszłości przez wyobraźnię.

Przeniesiona do muzeum cerkiew została fizycznie ocalona, ale utraciła część swojej pierwotnej funkcji. Nie stoi już pośród krajobrazu i społeczności, dla której była miejscem świętym.

Olga Tokarczuk – „Profesor Andrews w Warszawie”

Opowiadanie pochodzi z tomu „Gra na wielu bębenkach”. Brytyjski psycholog profesor Andrews przyjeżdża do Warszawy, aby wygłosić wykłady. Niedługo po jego przyjeździe zostaje wprowadzony stan wojenny.

Bohater:

• nie zna języka polskiego;
• traci kontakt z osobami, które miały się nim opiekować;
• nie rozumie pustych ulic;
• widzi żołnierzy i pojazdy wojskowe;
• ma problemy ze zdobyciem jedzenia;
• próbuje interpretować wydarzenia bez odpowiedniego kontekstu.

Perspektywa cudzoziemca sprawia, że dobrze znana Polakom rzeczywistość stanu wojennego staje się obca i absurdalna. Profesor posiada wiedzę psychologiczną, lecz nie potrafi łatwo zrozumieć konkretnego społeczeństwa, którego języka i historii nie zna.

Opowiadanie dotyczy:

• obcości;
• bariery językowej;
• samotności;
• różnic między Wschodem i Zachodem;
• ograniczeń wiedzy;
• próby porozumienia;
• stanu wojennego widzianego spoza polskich doświadczeń.

Ryszard Kapuściński – „Podróże z Herodotem”

„Podróże z Herodotem” zostały wydane w 2004 roku. Książka łączy autobiografię, reportaż, esej, wspomnienia z podróży oraz komentarze do „Dziejów” Herodota.

Młody reporter otrzymuje egzemplarz „Dziejów” i zabiera go w podróże między innymi do Indii i Chin. Herodot staje się dla niego symbolicznym przewodnikiem.

Obu reporterów łączy:

• ciekawość świata;
• przekraczanie granic;
• słuchanie opowieści innych ludzi;
• zainteresowanie różnicami kulturowymi;
• świadomość, że wiedza jest niepełna;
• próba zrozumienia obcego społeczeństwa.

Podróż

Podróżowanie nie oznacza jedynie przemieszczania się. Jest:

• wychodzeniem poza własne przyzwyczajenia;
• spotkaniem z innym;
• nauką pokory;
• konfrontacją ze stereotypami;
• odkrywaniem ograniczeń własnego języka;
• sposobem poznawania siebie.

Kapuściński pokazuje, że reporter nie jest neutralnym urządzeniem rejestrującym fakty. Jego sposób widzenia zależy od doświadczenia, kultury, języka i posiadanej wiedzy.

Olga Tokarczuk

Olga Tokarczuk otrzymała Literacką Nagrodę Nobla za rok 2018, a nagrodę wręczono jej w 2019 roku. Akademia Szwedzka podkreśliła w jej twórczości przekraczanie granic jako formę życia.

„Prawiek i inne czasy”

Powieść z 1996 roku przedstawia dzieje mitycznej wsi Prawiek oraz kilku pokoleń jej mieszkańców. Historia lokalnej społeczności zostaje połączona z wojnami, przemianami politycznymi, naturą i porządkiem metafizycznym.

Cechy utworu:

• mityzacja przestrzeni;
• realizm łączący się z fantastyką;
• cykliczne rozumienie czasu;
• wielość perspektyw;
• historia oglądana przez losy zwykłych ludzi;
• ważna rola przyrody;
• motyw przemijania.

Prawiek jest konkretną wsią, ale również symbolicznym centrum świata.

 

Wartości i idee literatury współczesne (tak jak rozumie ją szkoła)

Przede wszystkim pamięć (o wojnie, o Zagładzie – etos „pamiętać, by nie powtórzyć”), wolność słowa (pisarze walczyli z cenzurą i konformizmem, narażali się dla prawdy), prawa człowieka (literatura stała na straży humanizmu wobec totalitaryzmów, np. Herling, Sołżenicyn), poszukiwanie tożsamości w zmieniającym się świecie (Tokarczuk, Masłowska – temat globalizacji i jednostkowej tożsamości). Formalnie – pełna swoboda: od klasycznych form (np. wciąż powstają sonety, epopeje historyczne jak „Pan Tadeusz” – stylizacje, np. „Pan Tadeusz z M3” – pastisz) do skrajnego eksperymentu (poezja konkretna, cyberpoezja).

Na koniec warto zauważyć, że każda epoka literacka, od Antyku po współczesność, wnosi inne wartości, ale wszystkie tworzą ciągłość kulturową. Dla maturzysty kluczowe jest rozumieć konteksty: antyczny tragizm i heroizm, średniowieczny uniwersalizm religijny, renesansowy humanizm, barokowy niepokój, oświeceniowy rozum i dydaktyzm, romantyczną emocjonalność i patriotyzm, pozytywistyczny realizm i pracę u podstaw, młodopolski estetyzm i dekadencję, międzywojenny eksperyment i różnorodność, oraz dramatyzm wojny i moralne dylematy XX wieku. Każda epoka to odrębna „osobowość”, ale i część dialogu pokoleń.

Nurty filozoficzne – tabelka dla Ciebie bo chyba mało tabelek 🙂

Nazwa myśli filozoficznej	Przedstawiciel	Utwór z podstawy programowej	Definicja nurtu	Nawiązanie w innej epoce (2-3 zdania)
Egzystencjalizm	Albert Camus	„Dżuma” (obecna w wykazie lektur)	Filozofia skupiona na doświadczeniu jednostki i jej istnieniu w świecie pozbawionym wyższych, obiektywnych sensów. Podkreśla ludzką wolność i odpowiedzialność za wybory, a także poczucie absurdu istnienia.	Motyw ludzkiej wolności i samotnej walki z losem silnie występuje już w romantyzmie (bohater tragiczny, nieprzystający do świata). W XX wieku egzystencjalizm odcisnął wpływ na literaturę wojenną i powojenną, ukazując zagubienie człowieka w nowych realiach.
Personalizm	Jan Paweł II	Przykładowe dzieła: „Redemptor hominis”, „Fides et ratio”, „Tryptyk rzymski” (fragmenty analizowane w kontekstach religijno-filozoficznych)	Nurt koncentrujący się na godności i niepowtarzalnej wartości osoby ludzkiej, wskazujący na potrzebę zrozumienia człowieka w jego integralności (ciało, dusza, relacje społeczne). Kładzie nacisk na miłość, wolność i odpowiedzialność.	W średniowieczu pojawiły się zalążki tej myśli w poglądach św. Tomasza z Akwinu (godność człowieka jako istoty rozumnej i obdarzonej wolną wolą). Również humanizm renesansowy kładł nacisk na wyjątkowość człowieka, choć w bardziej świeckim ujęciu.
Postmodernizm	Umberto Eco / Jean-François Lyotard (teoretyk)	„Imię róży” (Umberto Eco, często omawiane w szkole w kontekście literatury postmodernistycznej)	Filozofia i zarazem kierunek w kulturze kwestionujący istnienie jedynej, obiektywnej prawdy i hierarchii wartości. Charakteryzuje się relatywizmem, pluralizmem i grą konwencji – w literaturze ujawnia się to często w ironicznym nawiązywaniu do dawnych form.	Elementy dystansu wobec uniwersalnych prawd można znaleźć już w barokowym sceptycyzmie, ale dopiero w XX wieku nabrały one tak wyraźnego i radykalnego charakteru. Postmodernizm jest też kontynuacją modernistycznych eksperymentów, tyle że w jeszcze bardziej rozproszonej, wielogłosowej formie.

Protokół 30% czyli wszystko czyli rzeczy, bez których nie możesz przeklikać dalej