Dynastia Andegawenów

Po wygaśnięciu dynastii Piastów na tronie polskim (1370 r.) władza przypadła królewskiej linii węgierskich Andegawenów (Anjou), spokrewnionej z Piastami. Ludwik Andegaweński (zwany Ludwikiem Węgierskim) był synem siostry Kazimierza Wielkiego – Elżbiety Łokietkówny – i już za życia Kazimierza został wskazany jako następca tronu. W chwili śmierci Kazimierza III Wielkiego Ludwik był królem Węgier, więc objął również tron polski, tworząc unię personalną Polski i Węgier. Panował w Polsce w latach 1370–1382, jednak jego rządy miały specyficzny charakter: Ludwik Węgierski rzadko przebywał osobiście w Polsce, sprawując władzę głównie przez namiestników (m.in. swoją matkę Elżbietę). Okres ten charakteryzował się dalszym umocnieniem pozycji możnowładców – król, by zapewnić poparcie polskiej szlachty, nadał jej szerokie przywileje. Najważniejszym z nich był przywilej koszycki z 1374 r., w którym Ludwik obniżył podatki dla szlachty do symbolicznego 2 groszy z łanu ziemi oraz zobowiązał się nie nakładać nowych obciążeń bez zgody rycerstwa. W zamian polska szlachta zgodziła się na dopuszczenie córek Ludwika do tronu polskiego (król nie miał syna). Polityka Ludwika koncentrowała się jednak głównie na sprawach węgierskich – Polska w tym czasie utraciła m.in. wpływy na Rusi (Ludwik przekazał we władanie Węgier ziemię halicką, którą wcześniej odziedziczył po Kazimierzu).

Władcy z dynastii Andegawenów na tronie Polski (miła odmiana względem Piastów czy Jagiellonów – mało do opanowania):

Władca	Lata panowania w Polsce	Najważniejsze działania i wydarzenia
Ludwik Węgierski (Andegaweński)	1370–1382 (król Polski, równocześnie król Węgier)	Unia personalna z Węgrami; rządy przez namiestników. Nadał szlachcie przywilej koszycki (1374) w zamian za uznanie sukcesji córek. Utrzymywał pokój wewnętrzny, lecz skupił się na polityce węgierskiej.
Jadwiga Andegaweńska	1384–1399 (koronowana na króla Polski)	Córka Ludwika, objęła tron jako król Polski. Zawarła unię z Litwą poprzez małżeństwo z Władysławem Jagiełłą (1386); symbol chrystianizacji Litwy. Odzyskała Ruś Halicką (1387). Słynęła z pobożności i fundacji (odnowienie Akademii Krakowskiej). Po śmierci uznana za świętą Kościoła katolickiego (kanonizowana w 1997).

Po śmierci Ludwika Węgierskiego (1382) w Polsce nastało dwuletnie bezkrólewie, wypełnione walkami stronnictw możnowładczych o sukcesję. Zgodnie z układami sukcesyjnymi tron miała objąć jedna z jego córek, ale początkowo nie było zgody, która to będzie. Wielkopolska ogarnęła wojna domowa między rodami Grzymalitów i Nałęczów popierającymi różne kandydatury. Ostatecznie polscy panowie zdecydowali się powierzyć tron młodszej córce Ludwika, Jadwidze Andegaweńskiej. Jadwiga miała w momencie koronacji około 10 lat – przybyła do Polski z Węgier i została koronowana na króla Polski (sic!) w 1384 r. w katedrze wawelskiej. Wybór Jadwigi – kobiety na tron – był nietypowy, dlatego formalnie koronowano ją na “króla”, by podkreślić jej samodzielną władzę monarszą. Jej panowanie (1384–1399) związane jest nierozerwalnie z kolejnym przełomowym wydarzeniem: unią Polski z Litwą.

Młodziutka Jadwiga była początkowo zaręczona z księciem austriackim Wilhelmem Habsburgiem, ale polscy możnowładcy (zwłaszcza z Małopolski) dostrzegli ogromną szansę w sojuszu z pogańskim jeszcze wtedy Wielkim Księstwem Litewskim. Litwa była potężnym państwem na wschodzie, lecz zagrożonym przez Krzyżaków i potrzebowała wsparcia. Po negocjacjach możnowładcy polscy przekonali Jadwigę do zerwania zaręczyn z Habsburgiem i poślubienia księcia litewskiego Władysława Jagiełły. Warunki układu zawarto w 1385 r. w Krewie: Jagiełło zgodził się przyjąć chrzest wraz z całym swoim narodem, poślubić Jadwigę i objąć wspólnie z nią tron Polski, łącząc oba państwa unią personalną. Jadwiga – mimo osobistych rozterek – wyraziła na to zgodę, kierując się racją stanu i dobrem chrystianizacji Litwy. W 1386 r. Jagiełło przybył do Krakowa, przyjął chrzest (otrzymując imię Władysław) i poślubił Jadwigę, zostając koronowanym na króla Polski jako Władysław II Jagiełło.

Jadwiga Andegaweńska, choć tak młoda, okazała się władczynią mądrą i dobroczynną. W sprawach państwowych często doradzali jej doświadczeni możnowładcy (np. biskup krakowski). Królowa angażowała się w działania charytatywne i kulturalne – zasłynęła z pobożności, troski o ubogich oraz fundacji kościelnych. W 1397 r. doprowadziła do odnowienia Akademii Krakowskiej (przekazała na ten cel własne klejnoty – już po jej śmierci uczelnia została reaktywowana w 1400 r.). Jadwiga brała też udział w polityce zagranicznej: osobiście wyprawiła się na Ruś Halicką w 1387 r., odzyskując dla Polski Lwów i całą Halicz, które za Ludwika były pod bezpośrednimi rządami węgierskimi. Była to pierwsza wyprawa wojskowa dowodzona przez kobietę w polskiej historii, zakończona pełnym sukcesem – Ruś Halicka została trwale przyłączona do Polski. Niestety, życie Jadwigi było krótkie: zmarła w 1399 r. w młodym wieku 25 lat, wkrótce po urodzeniu i stracie swojej jedynej córki. Śmierć Jadwigi zakończyła panowanie Andegawenów w Polsce, ale dzięki jej małżeństwu i decyzjom nastąpiło trwałe zjednoczenie Polski z Litwą, a na tronie polskim zasiadła nowa dynastia – Jagiellonowie.