Dziady, część III – Adam Mickiewicz

Dziady cz. III (część trzecia Dziadów) to dramat romantyczny napisany przez Mickiewicza w 1832 roku, wkrótce po upadku powstania listopadowego. Utwór powstał na emigracji w Dreźnie i jest bezpośrednio inspirowany przeżyciami pokolenia młodych Polaków z lat 1820–1830, w tym samego Mickiewicza. Poeta odwołał się zwłaszcza do sprawy Filomatów i Filaretów – tajnych stowarzyszeń studenckich na Uniwersytecie Wileńskim, do których należał, a które zostały wykryte i rozbite przez władze carskie w 1823 r. Mickiewicz, podobnie jak jego przyjaciele, został wówczas aresztowany i zesłany w głąb Rosji. W Dziadach III odzwierciedlone są autentyczne wydarzenia: brutalne śledztwo prowadzone w Wilnie przez senatora Nowosilcowa, uwięzienie polskiej młodzieży, wyroki zsyłki na Sybir i ogólny klimat terroru w latach przed powstaniem listopadowym. Dedykacja utworu wspomina przyjaciół-poetów (m.in. Jan Sobolewski, Cyprian Daszkiewicz, Feliks Kołakowski), których losy męczeńskie Mickiewicz upamiętnia – to właśnie im nadał rolę bohaterów w dramacie. Dziady III są zatem nie tylko dziełem literackim, ale i pomnikiem pamięci narodowej dla cierpień młodego pokolenia pod carskim zaborem.

Część trzecia Dziadów stanowi kontynuację wcześniejszych części dramatu (części II i IV wydanych w 1823 r.) – ale tematycznie wybija się jako dzieło najbardziej patriotyczno-polityczne. Zachowuje ramy dramatu romantycznego: jest synkretyczna pod względem formy i gatunku. Występują tu elementy dramatu (sceny dialogowe, akty), liryki (poetyckie monologi, pieśni, improwizacje) oraz epiki (opowiadania postaci, wierszowany Ustęp o charakterze opisowym). Kompozycja jest otwarta, fragmentaryczna – sceny nie zawsze łączą się ciągiem przyczynowo-skutkowym, a realizm przenika się z elementami metafizycznymi. Dziady III łączą wydarzenia historyczne z mistyką i wizją poetycką. Utwór nie respektuje klasycznych zasad trzech jedności: akcja toczy się w różnych miejscach (Wilno, Warszawa, cmentarz, droga na Sybir) i w różnych planach (rzeczywistym oraz w zaświatach). Część III ma strukturę misterium – można dostrzec analogie do dramatu chrześcijańskiego, gdzie toczy się walka sił dobra i zła o dusze bohaterów, a całość ma wydźwięk mesjanistyczny.

Akcja utworu rozpoczyna się w Wilnie, w klasztorze Bazylianów, w noc 1 listopada 1823 r. (wigilia Zaduszek), a kończy mniej więcej rok później (w epilogu Ustępu mowa o zdarzeniach do listopada 1824). Większość scen rozgrywa się w Wilnie – w więziennej celi klasztoru (przerobionego przez Rosjan na więzienie) oraz w pałacu Senatora Nowosilcowa. Jedna ze scen ma miejsce w Warszawie (tzw. Salon Warszawski), a epilogiczny Ustęp przenosi akcję w metaforycznej podróży na Syberię i do Petersburga. Utwór składa się z Prologu, dziewięciu numerowanych scen (I–VIII oraz Widzenie ks. Piotra, często traktowane jako scena VIIIA) oraz Ustępu będącego poetyckim komentarzem autora do wydarzeń historycznych. Ta luźna konstrukcja pozwala Mickiewiczowi pokazać różne aspekty narodowego dramatu: cierpienie więźniów, bunt Konrada, polityczne salony i wizje profetyczne.

Zarys treści (kolejnych scen Dziadów):

Prolog: W klasztornej celi więziennej trwa noc Dziadów. Więzień nazwany Więźniem (alter ego Mickiewicza) przebywa samotnie. W tę noc dochodzi do symbolicznej przemiany: dawny bohater romantyczny Gustaw (znany z cz. II i IV Dziadów jako nieszczęśliwy kochanek) przeistacza się w Konrada – poetę i bojownika narodowej sprawy. Pada znamienne zdanie: „Ginę – za świata wszystkie zbrodnie ludzi – i odradzam się cudem, by dźwigać winy całego narodu”. To zapowiedź nowej roli bohatera jako przywódcy duchowego narodu. W celi zjawiają się też inni więźniowie – młodzi patrioci (m.in. Tomasz, Żegota, Jan Sobolewski), którzy wspólnie śpiewają pieśń („Pieśń zemsty”) i dzielą się opłatkiem niczym podczas wigilijnej wieczerzy. Ta wzruszająca scena więziennej wspólnoty pokazuje braterstwo i nadzieję pomimo cierpienia. Sobolewski opowiada historię okrutnej wywózki na Sybir grupy studentów – wspomina chłopca Konrada (to zbieg imion z głównym bohaterem) skazanego na katorgę, który przed odjazdem narysował na śniegu krwią krzyż – symbol męczeństwa młodzieży (tzw. ** scena „Drogi na Sybir”**, relacjonowana przez Sobolewskiego). Ta opowieść ustanawia temat martyrologii narodu.
Scena I: Cela Konrada w wileńskim klasztorze. Noc, towarzysze posnęli, a Konrad pozostaje czuwający. Następuje słynna „Wielka Improwizacja” – monolog Konrada, w którym wyraża się jego bunt i genialne uniesienie poetyckie. Konrad czuje się natchnionym wybrańcem, poetą, który ma moc jednoczyć naród poprzez pieśń – pragnie „rządu dusz”, wpływu na uczucia i myśli milionów rodaków. W uniesieniu konradowskim bohater zwraca się bezpośrednio do Boga, oskarżając Go o obojętność na los Polski. Konrad rzuca wyzwanie Stwórcy – nazywa siebie największym z poetów, gotowym zbawić naród, i żąda od Boga „rządu dusz” jako narzędzia do tego zbawienia. Improwizacja przeradza się w bluźnierstwo: Konrad ogarnia pycha, uważa, że jest równy Bogu w geniuszu. W kulminacyjnym momencie chce wypowiedzieć „słowo, co świat cały oburzy” – słowo buntu przeciw Bogu (interpretacje sugerują, że chciał powiedzieć „Tyś nie ojcem świata… ale carem” lub nawet nazwać Boga „czartem” – lecz nie dokończył). W tym momencie Konrad mdleje, pada nieprzytomny – jego wielki monolog pozostaje bez odpowiedzi Boga, ale wywołuje poruszenie w sferze duchowej. Ta scena ukazuje Prometejski bunt romantycznego bohatera: Konrad niczym Prometeusz staje przeciw najwyższej władzy w imię cierpiącej ludzkości (narodu). Jednak jego bunt ociera się o grzech pychy, co będzie miało konsekwencje.
Scena II (Widzenie Ewy) i Scena III (Egzorcyzmy): Równocześnie z dramatem Konrada toczy się w utworze wątek mistyczny. W krótkiej scenie II młoda, czysta dziewczyna Ewa (córka jednego z polskich szlachciców) modli się za więźniów i ma religijne widzenie – sen, w którym ukazuje się Matka Boska z Dzieciątkiem obdarzającym ją kwiatami. To kontrast wobec mrocznego buntu Konrada – Ewa reprezentuje pokorną, niewinną wiarę. Następnie w celi Konrada rozgrywa się scena egzorcyzmów (Scena III): do omdlałego po Improwizacji Konrada przybywa Ksiądz Piotr – bernardyn, który wyczuwa obecność złych mocy. Rzeczywiście, wokół nieprzytomnego Konrada gromadzą się diabły chcące przejąć jego duszę, kuszą go rozpaczą i nienawiścią. Ksiądz Piotr podejmuje z nimi walkę modlitwą i wiarą – odbywa się psychomachia, walka dobra ze złem o duszę bohatera. Ostatecznie kapłan zwycięża – złe duchy odstępują, ponieważ Konrad w swym bluźnierczym uniesieniu nie przekroczył pewnej granicy (został w porę powstrzymany od pełnego wypowiedzenia bluźnierstwa). Ksiądz Piotr nakazuje duchom, by „uciekały czarty”, ratując tym samym Konrada przed potępieniem. Ta scena ma wydźwięk głęboko chrześcijański: pycha Konrada wymaga oczyszczenia, a łaska Boża działa poprzez pokornego zakonnika.
Scena IV (Widzenie księdza Piotra): Po egzorcyzmach Ksiądz Piotr modli się i otrzymuje proroczą wizję przyszłości Polski. Jego Widzenie jest jednym z najważniejszych fragmentów utworu – to tutaj pojawia się koncepcja Polski jako Chrystusa narodów. Kapłan opisuje symboliczną scenę: widzi ogromny krzyż utworzony z ciał umęczonych Polaków, na którym umiera Polska, a jej męka ma odkupić winy innych narodów Europy. Pada słynna metafora: „Polska Chrystusem Europy” – tak jak Chrystus zbawił ludzkość przez własną śmierć, tak męczeństwo Polski ma przynieść odkupienie innym narodom (które obojętnie patrzą na cierpienia Polaków, tak jak tłum patrzył na Golgotę). W widzeniu pojawia się też zapowiedź nadejścia zbawcy – tajemniczego „Męża ponowego” (męża z krwi obcej, nazywanego także „czterdzieści i cztery”). Ta zagadkowa liczba 44 symbolizuje nieokreślonego wybawcę, przywódcę, który poprowadzi naród do wolności (w interpretacjach historycznych próbowano go utożsamiać z różnymi postaciami, np. z Cyprianem Norwidem wskazującym na Jezusa lub z ideą nowego pokolenia; sam Mickiewicz nigdy jednoznacznie nie wyjaśnił tej symboliki). Widzenie księdza Piotra to manifest mesjanizmu polskiego – przekonania, że cierpienia narodu polskiego mają sens wyższy i zostaną wynagrodzone zmartwychwstaniem ojczyzny oraz moralnym odrodzeniem świata.
Scena V (Salon Warszawski): Akcja przenosi się do Warszawy, gdzie w arystokratycznym salonie toczy się rozmowa polskiego towarzystwa. Scena ta ma charakter satyry społecznej, ukazuje dwa oblicza polskiego społeczeństwa pod zaborami. Z jednej strony są „światowcy” i arystokraci lojalni wobec cara – towarzystwo skupione wokół Starego Polaka (urzędnika) i Damy, które plotkuje po francusku, bagatelizuje sprawy narodowe i zabiega o względy rosyjskich elit. Z drugiej strony, na uboczu, stoi grupa młodych patriotów – m.in. Adolf (przyjaciel Konrada z Wilna) i Frederyk – rozmawiających cicho o prześladowaniach. Adolf opowiada historię Cichowskiego – niegdyś wesołego warszawskiego szlachcica, który zniknął, był więziony i torturowany, a po uwolnieniu stał się wrakiem człowieka (to literacki obraz losu wielu ofiar śledztw Nowosilcowa). Ta opowieść wstrząsa słuchaczami, choć oficjalnie temat prześladowań jest zakazany. Salon warszawski ukazuje podziały społeczne: część elit polskich woli wygodę i lojalizm (są potępieni przez narratora za sługi caratu), podczas gdy patrioci żyją w bólu i poczuciu klęski. Scena kończy się ironiczną pointą – do salonu dociera wieść, że Car Mikołaj I rzekomo zniósł pańszczyznę chłopom, co wywołuje entuzjazm arystokratów (choć to tylko plotka). Mickiewicz piętnuje kosmopolityczną ślepotę elit i brak solidarności ze sprawą narodową.
Scena VI (Bal u Senatora): Wracamy do Wilna, gdzie w pałacu Senatora Nowosilcowa odbywa się bal. Nowosilcow (postać historyczna, wysoki urzędnik carski) jest w dramacie uosobieniem tyranii i zepsucia. Podczas przyjęcia, pełnego pochlebców i karierowiczów, dochodzi do dramatycznych wydarzeń na zapleczu: Rollison, młody polski więzień, zostaje potajemnie doprowadzony do stanu krytycznego (oprawcy wypychają go przez okno, upozorowany „skok samobójczy”). Jego ociemniała matka – Pani Rollison – błaga Senatora o litość dla syna, jednak Nowosilcow cynicznie zwodzi kobietę. Kiedy okazuje się, że Rollison (mimo upadku) jeszcze żyje, Senator rozkazuje Doktorowi (swojemu służalczemu medykowi) iść go „dobić” – co ukazuje pełnię okrucieństwa władzy. Nowosilcow jednocześnie panicznie boi się zemsty: gdy w środku balu uderza piorun kulisty, śmierć ponosi sługus Senatora, Doktor (historycznie literacka aluzja do autentycznej anegdoty, że doktor Nowosilcowa zginął trafiony piorunem). Scena ta jest pełna grozy i poczucia nadnaturalnej sprawiedliwości – to jakby interwencja sił wyższych karzących zło (piorun zabija Doktora na oczach zgromadzonych). Na balu zjawia się także incognito Ksiądz Piotr, który pragnie upomnieć Senatora, ale zostaje wyrzucony. Senator Nowosilcow przedstawiony jest jako postać groteskowo-przerażająca: tyran otoczony przez pochlebców (Postrzegacz, Bajkow, Pelikan), żyjący w ciągłym strachu przed zdemaskowaniem i klątwą niewinnych ofiar. Mickiewicz nie szczędzi mu krytyki – to obraz zdeprawowanej władzy imperialnej.
Scena VII (Senator i Duchy): Po bankiecie Nowosilcow udaje się na spoczynek. W krótkiej scenie nocnej następuje rozliczenie metafizyczne: Senatorowi ukazują się Duchy jego ofiar. Ma wizję pokutniczą – dręczą go mary i upiory polskich dzieci i młodzieży, których losy zniszczył. Jest to swoisty „sąd boży” nad tyranem: nękany koszmarem Senator wpada w przerażenie. Rano jednak budzi się i zapomina o wszystkim, uznając nocne zjawiska za sen. Ta scena podkreśla moralną ocenę – choć ludzka sprawiedliwość (sąd) go nie dosięga, pozostaje wymiar boski, w którym zbrodnie wołają o pomstę.
Ustęp: Po scenach dramatycznych następuje liryczno-epicki Ustęp, czyli cykl wierszy i obrazów poetyckich, w których narracja wychodzi poza Polskę. Mickiewicz opisuje podróż przez Rosję – odsyłanych na zesłanie Polaków oraz panoramę imperium carów. Wiersze Droga do Rosji i Przegląd wojska ukazują potęgę i bezduszność Rosji, a jednocześnie tragizm losu wygnańców. W Ustępie pojawia się także bezpośrednia charakterystyka Nowosilcowa (wiersz Do przyjaciół Moskali), gdzie autor kieruje słowa do uczciwych Rosjan – prosi, by pamiętali, że nie wszyscy w ich narodzie są jak Nowosilcow. Ustęp kończy się lirycznym akcentem patriotycznym i nadzieją, że dobro zwycięży. Całość dramatu nie posiada klasycznego zakończenia – ma wymiar otwarty, wskazujący na trwanie narodowej sprawy.

Bohaterowie pierwszoplanowi w Dziadach

Konrad – główny bohater, młody polski poeta i patriota (dawniej Gustaw). Jest romantycznym buntownikiem, który przechodzi przemianę duchową: od buntu przeciw Bogu w imię ojczyzny do pokory wobec boskiego planu. Konrad to typ Prometeusza (wykrada niejako Boską moc natchnienia, by pomagać ludziom) i jednocześnie niedoskonałego mesjasza. Jego monologi (Improwizacja) ukazują go jako genialnego poetę o ogromnej pysze i zarazem ogromnej miłości do narodu. Konrad cierpi, ponieważ czuje się bezsilny wobec bólu Polski; jego pragnienie wzięcia odpowiedzialności za cały naród czyni zeń figurę mesjaniczną, choć skażoną grzechem pychy. W finale dramatu Konrad, choć milczy (zostaje wywieziony na Sybir – sugeruje to Ustęp), symbolicznie zostaje oczyszczony przez ofiarę i modlitwę innych. Jego los pozostaje zawieszony – jako niedoszły wybawiciel musi ustąpić miejsca prawdziwemu Mesjaszowi (wizja księdza Piotra wskazuje, że nie Konrad nim będzie). Konrad uosabia wewnętrzny konflikt romantyka: między indywidualizmem i pychą a poświęceniem i zjednoczeniem z cierpiącym ludem.
Ksiądz Piotr – bernardyn, zakonnik o głębokiej wierze. Stanowi kontrast wobec Konrada: jest pokorny, cichy, pełen zawierzenia Bogu. Otrzymuje dar prorokowania (Widzenie), dzięki czemu przekazuje pocieszenie – przepowiednię wolności. Ksiądz Piotr to postać świętego prostaczka (przez Nowosilcowa pogardliwie nazywany „jakimś stożkiem w kapturze”), który jednak zwycięża diabły i swoim wstawiennictwem ratuje duszę Konrada. Symbolizuje mesjanizm chrześcijański – ofiarę i wiarę zamiast buntu. Jego wizje stanowią ideowe serce utworu. W kontekście literackim bywa porównywany do biblijnych proroków czy do ks. Robaka z Pana Tadeusza (jako duchowny patriota, choć Piotr działa na płaszczyźnie duchowej bardziej niż aktywnej).
Senator Nowosilcow – czarny charakter dramatu, reprezentant carskiego reżimu. Historycznie Nikołaj Nowosilcow był urzędnikiem carskiim, który w latach 1823–24 prowadził śledztwo wileńskie. Mickiewicz ukazuje go jako człowieka próżnego, okrutnego i skorumpowanego. Senator otoczony jest zgrają podwładnych: Doktor, Pelikan, Bajkow – wszyscy oni uczestniczą w intrygach i nadużyciach (np. Doktor pomaga tuszować zbrodnie, Pelikan donosi, Bajkow spełnia polecenia). Nowosilcow wykorzystuje swą władzę dla prywatnych korzyści (scena z Dame kurtyzaną, aranżowanie małżeństw dla wpływów) i nie cofa się przed żadną nikczemnością, by zyskać awanse u cara. Jego wizerunek to krytyka despotyzmu i służalczości: w Rosji udaje liberalnego (by przypodobać się carowi Aleksandrowi I), w Polsce jest tyranem. W dramacie spada na niego kara metafizyczna (nawiedzające go duchy), a także ośmieszenie – jest przedstawiony z ironią (np. boi się pająków, wierzy w przesądy). Postać ta uczy czytelnika, jak wielką krzywdę wyrządza narodowi niesprawiedliwość i przemoc władzy.
Ewa – młoda szlachcianka, przykład niewinności i dobroci. Jej modlitwa za uwięzionych oraz mistyczny sen stanowią przeciwwagę dla mrocznych doświadczeń Konrada. Ewa symbolizuje czystość, empatię i nadzieję – przedstawia obraz polskiej kobiety patrioty, choć w sposób subtelny (poprzez modlitwę, nie czyn). Jej sen (Jezus obsypujący ją kwiatami) interpretuje się jako zapowiedź, że czysta wiara i miłość bliźniego zostaną wynagrodzone, a cierpienie ma sens.
Pani Rollison – tragiczna matka, reprezentuje cierpienie rodzin ofiar. Jej syn, młody Rollison, jest w utworze jedną z ofiar Senatora (choć bezimienną na scenie, bo sam Rollison nie ma głosu – leży ranny). Pani Rollison jest ociemniała, co dodaje dramatyzmu – dosłownie nie widzi syna, tak jak społeczeństwo nie widzi do końca męki swoich najlepszych ludzi. Jej błaganie u stóp Nowosilcowa i okrutna z nim rozmowa (kiedy Senator kłamie, że puści syna, by uspokoić matkę) to jedna z najbardziej poruszających scen, pokazujących bezradność jednostki wobec aparatu przemocy.
Adolf, Żegota, Tomasz i inni młodzi patrioci – to postaci drugiego planu, uwięzieni filomaci i filareci. Każdy z nich ma swój pierwowzór historyczny (Adolf Januszkiewicz, przyjaciel Mickiewicza; Tomasz Zan jako Tomasz; Onufry Pietraszkiewicz jako Żegota, itd.). W dramacie uosabiają wspólnotę pokolenia: dzielą się opłatkiem, opowiadają historie, wspierają nawzajem. Zwłaszcza opowieść Żegoty o wierze i opłatek, czy opowieść Sobolewskiego o kibitkach, stały się literackimi świadectwami narodowej solidarności. Poprzez te postaci Mickiewicz oddaje hołd swoim towarzyszom niedoli i pokazuje ideał braterstwa i patriotyzmu.

Idee i znaczenie części III Dziadów: Utwór ten jest niezwykle bogaty tematycznie, stanowi syntezę polskiego romantyzmu. Najważniejsze wątki, które powinna znać każda maturzystka i maturzysta, to:

Martyrologia narodu polskiego: Dziady III ukazują męczeństwo Polaków pod jarzmem cara. Sceny więzienne, historia Cichowskiego, losy Rollisona czy obraz kibitek w Ustępie ilustrują ogrom cierpienia, jaki spadł na patriotyczną młodzież. Mickiewicz nadaje tym cierpieniom sens – wpisuje je w ofiarę Chrystusową (mesjanizm). Męczeństwo nie jest więc daremne, ma przynieść moralne oczyszczenie i zmartwychwstanie ojczyzny. W ten sposób literacko ugruntowuje się mit Polski Chrystusa narodów. Dla ucznia ważne jest zrozumienie, że romantycy wierzyli w moralną misję Polski i w to, że poprzez swoje cierpienie wykupią przyszłą wolność (własną i cudzą).
Mesjanizm i prometeizm: W utworze splecione są dwie idee. Mesjanizm (uosobiony przez księdza Piotra) to koncepcja narodu-mesjasza, który cierpi za inne narody i którego ofiara zostanie wynagrodzona odrodzeniem. Prometeizm (uosobiony przez Konrada) to bunt indywidualnej jednostki przeciw Bogu lub tyranii w imię dobra ludzi – Konrad niczym Prometeusz chce zbuntować się przeciw porządkowi boskiemu, by wybawić swój naród. Ostatecznie mesjanizm (uległość wobec boskiego planu) zostaje w utworze przedstawiony jako droga właściwa, a prometejski bunt Konrada – choć szlachetny w pobudkach – jest skazany na klęskę przez pychę. Warto zauważyć, że obie postawy wyrastają z miłości do ludzi i sprzeciwu wobec zła, różnią się jednak metodą (pokora vs. bunt).
Wina i odkupienie, dylemat moralny: Dziady III poruszają problem relacji człowieka z Bogiem w sytuacji ekstremalnej. Konrad, w imię miłości do ojczyzny, oskarża Boga – to rodzi pytanie, czy bunt przeciw Bogu może być usprawiedliwiony miłością (patriotyzmem). Dramat sugeruje, że pycha jest przekroczeniem, ale Bóg miłosierny ocala Konrada poprzez pośrednictwo księdza Piotra. Tak więc dzieło pokazuje, że człowiek nie zastąpi Boga – Konrad chciał być zbawcą Polski sam z siebie, lecz musiał uznać własną ograniczoność. Dla czytelnika to lekcja pokory i wiary: nie mocą jednostki, a zbiorowym cierpieniem i boskim planem dokona się odrodzenie.
Sąd nad społeczeństwem: Mickiewicz dokonuje również oceny Polaków. Potępia kosmopolityczną elitę za egoizm (Salon Warszawski), potępia zdrajców i konformistów współpracujących z zaborcą. Wskazuje, że naród polski jest podzielony – jedni cierpią i walczą, drudzy bawią się i bogacą. To ważny motyw: wewnętrzna zdrada (przykład Doktora, który jest Polakiem służącym Senatorowi, czy innych służalczych rodaków) jest przedstawiona niemal równie negatywnie jak opresja zaborcy. Lekcja dla kolejnych pokoleń – wolność wymaga jedności i poświęcenia, zdrada i bierność są hańbą.
Elementy irracjonalne i symbole: Dziady III naszpikowane są symboliką i scenami nadprzyrodzonymi. Diabły, Anioł Stróż Konrada (milczący, ale obecny), widmo Doktora po śmierci, liczba „44”, krzyż na śniegu z krwi – to wszystko symbole, których interpretacja pogłębia treść utworu. Liczba 44 to jeden z najsłynniejszych symboli – do dziś dyskutowany (nie ma jednej pewnej wykładni; szkolne ujęcie najczęściej: symbol nieokreślonego wybawcy lub metafora Mesjasza). Krzyż i męczeństwo przewijają się wielokrotnie (Rollison spada z okna w Wielki Piątek, co ma wymiar symboliczny; więźniowie dzielą się opłatkiem – nawiązanie do Ostatniej Wieczerzy; piosenka Konrada „Zemsta na wroga z Bogiem i choćby mimo Boga” – antycypacja jego buntu). Obrzęd dziadów pojawia się tylko w tytule i w epigrafie („Giną nam dni niby senne majaki…”), co przypomina, że cały dramat jest jakby misterium dziadów za dusze narodu – modlitwą za zmarłych i cierpiących. Uczeń powinien znać te kluczowe symbole i umieć powiązać je z ideą utworu.

Dziady część III to jedno z najważniejszych dzieł polskiej literatury romantycznej, nazywane często dramatem narodowym. Zawarło w sobie doświadczenie pokolenia i stało się inspiracją dla kolejnych. Podstawa programowa wymaga od maturzysty zrozumienia, że w tym utworze Mickiewicz wyraził filozofię historii (mesjanizm), postawę buntu romantycznego (prometeizm Konrada) oraz krytykę postaw społecznych. Konieczne jest kojarzenie terminów: Wielka Improwizacja, Polska Chrystusem narodów, Mesjanizm, Widzenie ks. Piotra, Salon warszawski, Nowosilcow – i wiedza, co one oznaczają. Dziady III uczą o sile poezji (Konrad jako poeta), ale też o jej granicach; o sile wiary (ks. Piotr) i konieczności nadziei; o wartości ofiary i przebaczenia. Dramat pokazuje, że nawet w najczarniejszej nocy niewoli rodzi się nadzieja – ta myśl przyświecała Polakom przez cały XIX wiek.