Konto

Inny świat – Gustaw Herling-Grudziński

Ten utwór to wspomnieniowa proza dokumentalna autorstwa Gustawa Herlinga-Grudzińskiego, opisująca doświadczenia polskiego więźnia w radzieckich łagrach podczas II wojny światowej. Dzieło powstało na emigracji – po wojnie pisarz osiadł w Europie Zachodniej i tam, w 1951 roku, opublikował tę książkę (pierwotnie w języku angielskim jako „A World Apart”, po polsku wydaną pierwszy raz w 1953 w Londynie, w Polsce oficjalnie dopiero w 1989). „Inny świat” jest zaliczany do literatury faktu i literatury obozowej (tu: łagrowej, dotyczącej obozów pracy ZSRR). Powstał mniej więcej równocześnie z opowiadaniami Borowskiego, ale ukazuje odmienny obszar totalitarnego terroru – sowiecki system GUŁag (Główny Zarząd Obozów), inny świat niż niemieckie lagry, choć równie nieludzki. Tytuł nawiązuje do idei, że rzeczywistość obozu była tak odmienna od normalnego życia, iż stanowiła osobny wszechświat rządzący się własnymi prawami (podobnie jak Borowski mówił o „innym świecie” Auschwitz). Herling-Grudziński czerpał z własnych przeżyć: jako młody żołnierz AK został aresztowany przez NKWD w 1940 roku, następnie skazany na 5 lat pracy i osadzony w obozie pracy w Jercewie koło Archangielska (północna Rosja, okolice koła podbiegunowego). Zwolniony został na mocy amnestii dla obywateli polskich po układzie Sikorski-Majski (1942), wstąpił do Armii Andersa, przeszedł szlak wojenny, a po wojnie pozostał na emigracji (nie mogąc wrócić do komunistycznej Polski). Jego książka jest jednym z pierwszych świadectw ujawniających na Zachodzie prawdę o sowieckich łagrach (na długo przed „Archipelagiem GUŁag” Sołżenicyna).

„Inny świat” to wspomnienie z elementami eseistycznymi. Herling-Grudziński pisze w pierwszej osobie, jako narrator-bohater opisujący chronologicznie swój pobyt w obozie od chwili osadzenia po zwolnienie. Książka dzieli się na rozdziały-tematy, w których autor skupia się na różnych aspektach życia w łagrze (np. „Głód”, „Praca”, „Dom Swidanij – Dom odwiedzin”, „Zabójstwo Nastii” itp.). Obok relacji faktograficznej (co robił, kogo spotkał, co widział) autor wtrąca refleksje moralne i psychologiczne – rozważa przyczyny pewnych zachowań, analizuje postawy współwięźniów, odwołuje się do historii i literatury (np. cytuje Dostojewskiego, który też przeżył katorgę – motto książki jest z „Zapisek z domu umarłych” Dostojewskiego). Styl jest powściągliwy, rzeczowy, ale mniej surowy niż u Borowskiego – Herling komentuje przeżycia, dzieli się własnymi odczuciami (np. rozpaczą, buntem, tęsknotą), wyraźnie nazywa zło złem. Dzięki temu „Inny świat” ma charakter świadectwa i oskarżenia przeciwko systemowi komunistycznemu, a zarazem jest głęboko humanistyczny – autor szuka w tych ekstremalnych warunkach okruchów człowieczeństwa.

Obraz radzieckiego łagru w utworze

Herling-Grudziński przedstawia obóz w Jercewie jako piekło na ziemi, porównywalne w okrucieństwie do obozów hitlerowskich, ale z pewnymi odmiennościami. Łagier w Jercewie był przede wszystkim obozem pracy przymusowej – celem władzy było maksymalne wykorzystanie siły roboczej więźniów (skazanych często za fikcyjne przewiny polityczne lub drobne przestępstwa) w ekstremalnych warunkach klimatycznych i przy minimalnych nakładach na ich utrzymanie. Więźniowie, w tym narrator, pracowali przy wyrębie lasu, budowie drog i wyrębie tajgi, w nieludzkich mrozach (zimą -40°C) i w głodzie. Normy pracy były tak wyśrubowane, że praktycznie niewykonalne; za niewyrobienie normy groziły kary (zmniejszenie racji żywności, cięższe prace, zamknięcie w karcerze). To powodowało, że ludzie byli stale niedożywieni – motyw głodu jest wszechobecny (więźniowie dostawali głodowe racje czarnego chleba i cienkiej zupy; głód doprowadzał do krańcowych zachowań, np. kradzieży jedzenia, a nawet do aktów kanibalizmu w skrajnych przypadkach). Praca stała się narzędziem tortury – wycieńczający trud w mrozie i głodzie, połączony z ciągłym strachem przed karą i donosami.

W obozie panował terror, ale nieco inaczej rozłożony niż w niemieckich lagrach: władza NKWD świadomie stosowała zasadę „dziel i rządź” – wśród więźniów wyróżniała grupę uprzywilejowanych, tzw. urkowie (przestępcy kryminalni). Urkowie (z rosyjskiego жарг. urkami – złodzieje, bandyci) mieli lżejszą pracę i pewne przywileje (lepsze racje, prawo do obsługi pewnych funkcji) w zamian za pomoc w utrzymaniu porządku. Byli bardzo okrutni wobec więźniów politycznych (tzw. „pierwyje stati” – z paragrafu 58, czyli „wrogowie ludu”, do których zaliczał się narrator). Urkowie często tyranizowali słabszych: kradli im jedzenie i ubrania, znęcali się fizycznie, wykorzystywali seksualnie kobiety. W „Innym świecie” ukazano np. „nocne łowy” – nocą urkowie potajemnie dostawali się do kobiecych baraków i gwałcili więźniarki, a strażnicy przymykali na to oko. Kobiety były w łagrze podwójnie ofiarami – motyw kobiet w obozie zajmuje ważne miejsce: wiele z nich, by przeżyć, godziło się na prostytucję obozową (otrzymywały za to ochronę, żywność; ciąża gwarantowała pewien czas lżejszy reżim). Herling opisuje dramatyczny los młodej Polki, która początkowo zarzekała się, że nie ulegnie urkom za żadne jedzenie, ale po kilku tygodniach straszliwego głodu i pracy sama szuka „opiekuna” – co autor przedstawia jako łamliwość nawet najsilniejszych zasad pod presją łagru.

Moralność odwrócona – trudne i ważne

Podobnie jak u Borowskiego, kodeks etyczny w obozie sowieckim staje na głowie. Działa tzw. „odwrócony dekalog” – to, co na wolności jest grzechem (np. kradzież, kłamstwo, donosicielstwo), w łagrze staje się normą przetrwania albo wręcz bywa nagradzane. Np. donosiciele (skapowcy) mieli czasem lżejsze życie, bo współpracowali z NKWD. Kradzież jedzenia czy ciepłej odzieży od współwięźnia – potępiana normalnie – tu decydowała o przeżyciu następnego dnia, więc ludzie kradli, choć wiedzieli, że kogoś innego skazują tym na śmierć z głodu lub zimna. W „Innym świecie” autor przytacza liczne konkretne przypadki i sylwetki osób, które stanęły przed tragicznymi wyborami moralnymi. Sam narrator także nie jest przedstawiany jako nieskazitelny – przyznaje, że pewnej nocy ukradł kromkę chleba umierającemu współwięźniowi (który i tak już nie mógł jej zjeść), by mieć siłę przeżyć. Choć racjonalnie to uzasadnia (tamten i tak by nie dożył rana), to jednak czuje się potem upokorzony własnym czynem i pamięta go jako plamę na sumieniu. W ten sposób autor nie stawia się na piedestale, ale pokazuje: „tak, ja również byłem zmuszony do niemoralności, tak działał łagier”.

Portrety bohaterów

Książka przedstawia galerię autentycznych postaci – współwięźniów autora – i ich losów, co czyni ją przejmującym dokumentem. Niektórzy z nich to:

Te i inne postacie budują obraz zbiorowości łagrowej, gdzie są różne postawy: bunt zakończony samobójstwem (Kostylew), adaptacja przez okrucieństwo (urkowie), heroiczne trzymanie się zasad (czasem kosztem życia), cicha solidarność (zdarzają się momenty pomocy: np. współwięźniowie czasem dzielą się papierosem, ktoś opowiada historie, by podtrzymać innych na duchu). Na tym tle narrator Gustaw stara się zachować godność i rozum – pisanie notatek (co robił w obozie w myśli) to forma oporu intelektualnego.

„Inny świat” drobiazgowo opisuje głód, mróz, choroby (tyfus, czerwonka – wielu umierało), przepracowanie, brak snu, oraz formalne kary obozowe: np. karcer – ciemna, lodowata cela, gdzie osadzano więźniów na kilka dni (często kończyło się to śmiercią z wychłodzenia); trzymanie w izolatorach; także kary przedłużenia wyroku (za jakiekolwiek przewinienie można było dostać dodatkowe 10 lat). W efekcie wielu traciło nadzieję – stąd częste samobójstwa (oprócz Kostylewa inni też wybierali śmierć: ktoś rzucał się na druty, inny zażywał truciznę, jeśli miał). Motyw samobójstwa jest tu ważny – autor zastanawia się, czy to odwaga, czy poddanie się. Rozpacz popycha ludzi do ostateczności (np. Herling opisuje jak Michaił Kostylew staje się w obozie „człowiekiem zbędnym” i jedyny akt woli jaki mu zostaje, to zdecydować o własnej śmierci). Mimo tego wszystkiego, „Inny świat” nie jest zupełnie pozbawiony jaśniejszych momentów: autor opisuje „Dom Swidanij” – dom widzeń, gdzie raz do roku wybrani więźniowie mogli spotkać się z rodziną w ludzkich warunkach przez parę dni. Dla wielu było to światełko nadziei. Herling wspomina, jak ważna była możliwość umycia się w łaźni, otrzymania listu czy podtrzymania rozmową z kimś życzliwym – to drobne przebłyski normalności, które pozwalały nie zwariować. Symbolicznym „światłem w tunelu” jest również szpital obozowy (który więźniowie nazywali „zmartwychwstaniem”). Pobyt w szpitalu, choćby krótki, był wybawieniem – czyste łóżko, nieco więcej jedzenia i odpoczynek dawały namiastkę godności. Narrator opisuje, jak sam celowo wystawił się na odmrożenie, by dostać się do szpitala na dwa tygodnie – i jak to uratowało mu życie. Szpital to bodaj jedyne miejsce w obozie, gdzie personel (sam będący więźniami-lekarzami) starał się traktować pacjentów po ludzku.

Porównanie z opowiadaniami Borowskiego

Często na lekcjach literatury porównuje się obrazy obozów u Borowskiego i u Herlinga-Grudzińskiego. Często bezpośrednio lub pośrednio proszą o to także różne polecenia maturalne, także tutaj też musimy się skupić. Oba te wyobrażenią są przerażające i ukazują zniewolenie człowieka, ale różnice wynikają z innej specyfiki systemów:

„Inny świat” jest nie tylko zapisem faktów, ale też głęboką refleksją nad naturą zła totalitarnego i nad wytrzymałością ludzkiego ducha. Herling-Grudziński wprost stawia pytanie: jak zachować człowieczeństwo w nieludzkich warunkach?. Odpowiedzi łatwej nie ma – wielu ludzi łamie się, ale są też tacy, którzy stawiają opór (choćby wewnętrzny). Autor dochodzi do wniosku, że cierpienie obozowe jest doświadczeniem granicznym, po którym świat nie jest już taki sam. Tytuł „Inny świat” ma podwójne znaczenie: łagier to inna planeta, rządząca się własnymi, okrutnymi prawami; ale też człowiek, który przeszedł przez to piekło, już na zawsze pozostaje „z innego świata” – na zawsze naznaczony, oddzielony przepaścią doświadczenia od tych, co żyli normalnie.

Dla polskiego czytelnika (i maturzysty :D) książka Herlinga-Grudzińskiego pełni ogromnie ważną rolę poznawczą: ujawnia zbrodnie stalinowskie przemilczane przez lata w PRL. W kontekście maturalnym „Inny świat” bywa omawiany razem z opowiadaniami Borowskiego dla porównania dwóch totalitaryzmów. Pojawia się w motywach cierpienia niewinnych, heroizmu i upadku, nadziei (bo tu mimo wszystko jest iskra nadziei – autor przeżył, wyszedł i daje świadectwo, co można odczytać jako triumf prawdy). Ważny jest również motyw wolności – paradoksalnie w łagrze ludzie marzą o wolności, ale czasem, gdy przychodzi wyczekiwana wolność, nie umieją już żyć normalnie (Herling opisuje przypadki, że niektórzy więźniowie po zwolnieniu nie potrafili opuścić obozu, bo świat na zewnątrz wydawał im się obcy i przerażający). To pokazuje, jak głęboko totalitaryzm ingerował w psychikę – odbierał nawet zdolność cieszenia się wolnością.