1206 – Czyngis-chan jednoczy Mongołów

Na dalekich azjatyckich stepach doszło do wydarzenia, które zapoczątkowało powstanie największego imperium lądowego w dziejach. Wódz mongolski Temudżyn, po latach walk i wojen, zjednoczył pod swoim berłem rozproszone plemiona mongolskie i tatarskie. Na kurułtaju (zgromadzeniu wodzów) nad rzeką Onon Temudżyn został ogłoszony Czyngis-chanem (w pisowni polskiej także: Dżyngis-chanem), co znaczy „wielkim władcą całego świata”. Stało się to prawdopodobnie latem 1206 r. Od tego momentu Temudżyn przyjął tytuł wielkiego chana i zaczął organizować scentralizowane państwo mongolskie, przekształcając luźną konfederację plemion w zdyscyplinowany organizm gotowy do ekspansji.

Powstanie jednolitego Imperium Mongolskiego zmieniło oblicze świata w XIII wieku. Czyngis-chan przeprowadził głębokie reformy – wprowadził surową dyscyplinę wojskową, oparł armię na systemie dziesiętnym (dziesiątki, setki, tysiące, tumeny – jednostki po 10 tysięcy wojowników), promował dowódców wedle zdolności, nie urodzenia. W sferze prawnej ogłosił zbiór praw zwanych Jasą. Uzbrojeni w znakomite łuki refleksyjne i słynący z ruchliwości konnych łuczników, Mongołowie szybko ruszyli na podbój sąsiadów. Jeszcze za życia Czyngis-chana podbili potężne imperium tanguckie Xi Xia i rozbili dynastię Jin w północnych Chinach, zrównali z ziemią imperium Chorezmijskie w Azji Środkowej (1219–1223), dotarli aż nad Morze Kaspijskie, gdzie w 1223 r. rozgromili Rusinów w bitwie nad Kałką. Imperium rozrastało się nadal pod rządami następców – wnukowie Czyngis-chana zajęli resztę Chin (dynastia Yuan od 1279 r.), Ruś Kijowską i znaczną część Europy Wschodniej (Batu-chan, 1237–1242), Persję i Mezopotamię (Hülegü zdobył Bagdad w 1258 r.), docierając aż do Europy Środkowej (najazd na Polskę i Węgry w 1241 r.).

Jednoczenie Mongołów przez Temudżyna i stworzenie machin podbojów przyniosło zarówno zniszczenie, jak i integrację Eurazji. Z jednej strony ekspansja mongolska wiązała się z ogromną przemocą – wiele krain doświadczyło wyludnienia, miasta (jak Bagdad czy chińskie ośrodki) zostały spustoszone. Z drugiej strony, ustanowienie Pax Mongolica w XIII w. ułatwiło handel na Jedwabnym Szlaku – kupcy (np. Marco Polo) podróżowali przez Azję stosunkowo bezpiecznie pod ochroną mongolskich praw. Wiedza, wynalazki i idee krążyły intensywniej między Wschodem a Zachodem (papier, proch strzelniczy, kompas trafiły do Europy m.in. dzięki kontaktom z Azją pod władzą Mongołów). Wpływy mongolskie sięgnęły również ziem polskich i węgierskich (choć tu panowanie mongolskie było przejściowe). Podwaliny tego wszystkiego stworzył Czyngis-chan, którego imię stało się synonimem wojowniczości i geniuszu wojskowego. Lata jego rządów i podbojów wczesnomongolskich zapoczątkowały epokę imperium nomadów, które na pewien czas zdominowało znaczną część znanego świata.