1815 – Kongres wiedeński – Edukacja czasem

Po dwóch dekadach wojen rewolucyjnych i napoleońskich Europa stanęła przed koniecznością zaprowadzenia nowego ładu. W latach 1814–1815 obradował w Wiedniu Kongres Wiedeński – wielka konferencja dyplomatyczna z udziałem przedstawicieli niemal wszystkich państw europejskich, kierowana przez zwycięskie mocarstwa: Austrię (gospodarz – książę Klemens von Metternich), Rosję (car Aleksander I), Prusy, Wielką Brytanię i pokonaną lecz dopuszczoną do rokowań Francję (minister Talleyrand). Celem kongresu było przywrócenie stabilności i równowagi sił w Europie po burzliwym okresie Napoleona, a także odtworzenie „starego porządku” sprzed rewolucji francuskiej w myśl zasad legitymizmu i restauracji.

Ustalenia kongresu wiedeńskiego (zawarte w tzw. Aktach końcowych podpisanych 9 czerwca 1815 r.) ukształtowały mapę Europy na prawie sto lat. Najważniejsze postanowienia:

We Francji przywrócono rządy Burbonów (Ludwik XVIII) i granice sprzed ekspansji napoleońskiej (z drobnymi korektami); kraj otoczono silniejszymi państwami, by zapobiec powtórzeniu agresji (powstało m.in. Królestwo Zjednoczonych Niderlandów łączące Belgię i Holandię, powiększono Prusy o Nadrenię).
Rosja otrzymała znaczną część Księstwa Warszawskiego, przekształconą w Królestwo Polskie (tzw. Królestwo Kongresowe) połączone unią personalną z Rosją; potwierdzono także jej nabytki na Finlandii (wcześniej odebranej Szwecji) i Besarabii.
Prusy powiększyły się o część ziem polskich (Wielkopolskę – tzw. Wielkie Księstwo Poznańskie), otrzymały także Westfalię, Nadrenię i część Saksonii.
Austria odzyskała kontrolę nad północnymi Włochami (Lombardia, Wenecja), otrzymała również kopalnie soli w Wieliczce (okolice Krakowa) i objęła wpływy w środkowej Europie jako przewodnicząca nowo utworzonego Związku Niemieckiego (luźna konfederacja państw niemieckich zamiast dawnego Świętego Cesarstwa, które formalnie zlikwidowano).
Wielka Brytania, skupiona na sprawach zamorskich, zagwarantowała sobie strategiczne kolonie (nabyła m.in. Maltę, Cejlon, Kolonię Przylądkową), jednocześnie odgrywała kluczową rolę w utrzymaniu równowagi kontynentalnej.

Kongres kierował się zasadą równowagi sił – żadne mocarstwo nie miało dominować nad innymi jak to czyniła wcześniej Francja. W tym celu stworzono system sojuszy i regularnych spotkań dyplomatycznych zwany „Koncertem Europy”. Najpotężniejsze monarchie (Rosja, Prusy, Austria oraz początkowo Wielka Brytania) zacieśniły współpracę (tzw. Święte Przymierze) w celu wzajemnej pomocy przeciw ruchom rewolucyjnym i utrzymania porządku restauracji.

Dla Polski ustalenia kongresu oznaczały ostateczne potwierdzenie rozbiorów z jedną zmianą: utworzono namiastkę państwowości – Królestwo Polskie pod berłem carskim – jednak pozostałe ziemie polskie pozostały podzielone między zaborców (Prusy i Austrię). Włochy i Niemcy pozostały rozbite politycznie na wiele państewek, co hamowało ich dążenia zjednoczeniowe na pewien czas. Mimo pewnych napięć, system wiedeński zapewnił Europie względnie długi okres pokoju – aż do wybuchu szerszych wojen dopiero w latach 1850-tych, a żadnej wojny ogólnoeuropejskiej aż do 1914. Kongres Wiedeński był jednym z najważniejszych zebrań dyplomatycznych w historii – ustanowił porządek polityczny, który zdefiniował XIX-wieczną Europę, opartą na konserwatywnych zasadach i współpracy monarchii przeciw rewolucyjnym zmianom.