Dynastia Piastów
Dynastia Piastów to pierwsza historyczna dynastia panująca w Polsce, sprawująca władzę od ok. 960 roku do 1370 roku. Jej legendarne początki wiążą się z postacią Piasta Kołodzieja oraz jego potomków (Siemowit, Lestek, Siemomysł), którzy mieli władać plemieniem Polan w Wielkopolsce. Pierwszym udokumentowanym władcą był Mieszko I (panował ok. 960–992), uważany za twórcę państwowości polskiej. Mieszko I zjednoczył większość ziem polskich pod swoim panowaniem i dla umocnienia kraju zdecydował się na chrystianizację. W 966 r. przyjął chrzest za pośrednictwem Czech (poślubiając czeską księżniczkę Dobrawę), co włączyło Polskę do kręgu cywilizacji zachodniej. Chrzest Polski miał ogromne znaczenie: umożliwił organizację biskupstw (pierwsze biskupstwo powstało w Poznaniu w 968 r.), zabezpieczył kraj przed ekspansją ze strony niemieckiej i ugruntował pozycję Mieszka jako równorzędnego władcy w Europie. Pod koniec życia Mieszka państwo Piastów obejmowało już m.in. Wielkopolskę, Małopolskę, Śląsk, Mazowsze, Kujawy i Pomorze Gdańskie.
| Władca | Lata panowania | Uwagi (osiągnięcia lub wydarzenia) |
|---|---|---|
| Mieszko I | ok. 960–992 | Zjednoczenie państwa Polan, chrzest 966 (początek państwa polskiego) |
| Bolesław I Chrobry | 992–1025 (król od 1025) | Zjazd gnieźnieński 1000, ekspansja terytorialna, pierwszy król Polski |
| Mieszko II Lambert | 1025–1034 (król 1025–1031) | Kryzys i rozbicie państwa (najazdy 1031, bunt pogański), utrata insygniów królewskich |
| Kazimierz I Odnowiciel | 1034–1058 (książę) | Odbudowa jedności państwa po załamaniu, przeniesienie stolicy do Krakowa |
| Bolesław II Śmiały | 1058–1079 (król 1076–1079) | Aktywna polityka (sojusz z papiestwem), koronacja królewska, wygnany po konflikcie z biskupem |
| Władysław I Herman | 1079–1102 (książę) | Rządy po wygnaniu brata, brak koronacji, wpływy palatyna Sieciecha, podział kraju między synów |
| Bolesław III Krzywousty | 1102–1138 (książę) | Podbój Pomorza, obrona przed Niemcami (1109), testament 1138 – początek rozbicia dzielnicowego |
| (okres rozbicia dzielnicowego 1138–1320 – brak stałego króla) | – | (rywalizacja książąt dzielnicowych, upadek jednolitej władzy królewskiej) |
| Przemysł II | 1295–1296 (król) | Krótkie odnowienie Korony – koronacja w 1295 (pierwsza od 1076), szybka śmierć w zamachu |
| Władysław I Łokietek | 1306–1333 (król od 1320) | Zjednoczenie większości ziem polskich po rozbiciu, koronacja 1320 (koniec rozbicia dzielnicowego) |
| Kazimierz III Wielki | 1333–1370 (król) | Rozkwit państwa: reformy prawa, rozwój miast i zamków, założyciel Akademii Krakowskiej (1364), ostatni Piast na tronie |
Po Mieszku I władzę objął jego syn Bolesław I Chrobry (panował 992–1025). Był to władca wybitny, który kontynuował ekspansję i umacnianie państwa. W 1000 r. na zjeździe gnieźnieńskim gościł cesarza Ottona III – wydarzenie to zaowocowało utworzeniem niezależnej metropolii kościelnej w Gnieźnie oraz trzech nowych biskupstw (w Krakowie, Wrocławiu i Kołobrzegu). Był to wyraz prestiżu państwa polskiego na arenie międzynarodowej. Bolesław Chrobry prowadził również zwycięskie wojny: m.in. rozszerzył granice państwa na zachodzie (zdobywając Łużyce i Milsko) i tymczasowo opanował Grody Czerwieńskie na wschodzie. W 1018 r. zorganizował wyprawę kijowską, zdobywając Kijów i osadzając tam sprzyjającego księcia. Ukoronowaniem jego rządów była pierwsza koronacja królewska w dziejach Polski – w 1025 r. Bolesław Chrobry koronował się na króla. Było to doniosłe wydarzenie, które podniosło rangę władcy polskiego w Europie i potwierdziło pełną suwerenność państwa.
Niestety, okres świetności za Bolesława Chrobrego szybko przerodził się w kryzys za panowania jego syna Mieszka II Lamberta (1025–1034). Mieszko II również koronował się w 1025 r. na króla, lecz musiał zmagać się z trudną sytuacją: jednoczesnym atakiem sąsiadów (Niemców od zachodu i Rusi od wschodu) oraz buntem młodszych braci. W 1031 r. Mieszko II został zmuszony do ucieczki – na krótko władzę w kraju przejął jego brat Bezprym, który odesłał insygnia królewskie cesarzowi. Nastąpiło załamanie organizacji państwa: wybuchło powstanie ludowe i tzw. reakcja pogańska (ludność zbuntowała się przeciw feudałom i Kościołowi), a zewnętrzni wrogowie spustoszyli kraj (Czesi zajęli Śląsk i zniszczyli Gniezno w 1038 r.). Państwo Polan praktycznie się rozpadło, tracąc koronę i wiele ziem. Po śmierci Bezpryma i powrocie Mieszka II na krótko ustabilizowano sytuację, ale prawdziwą odbudowę państwa przeprowadził dopiero jego młodszy brat Kazimierz I Odnowiciel.
Kazimierz I Odnowiciel (1034–1058) objął rządy po okresie chaosu, początkowo jako książę (nie koronował się na króla). Wsparty militarnie przez księcia Rusi i cesarza niemieckiego, Kazimierz powrócił do Polski w 1039 r., przeniósł główny ośrodek władzy do Krakowa (zrujnowane Gniezno przestało pełnić funkcję stołeczną) i energicznie przystąpił do odbudowy kraju. Stłumił bunt możnych i reaktywował administrację państwową oraz organizację kościelną. Z powrotem przyłączył utracone dzielnice: Mazowsze (rządzone przez buntownika Miecława) i Pomorze Gdańskie. Jego rządy przywróciły jedność państwa Piastów, choć nie odzyskano wszystkich strat (Śląsk początkowo pozostał pod panowaniem Czech i został wykupiony dopiero w 1054 r.). Kazimierz Odnowiciel zyskał przydomek za wskrzeszenie Polski z okresu kryzysu – “zastał Polskę w ruinie, a zostawił odbudowaną”.
Następcą Kazimierza został jego syn Bolesław II Śmiały zwany też Szczodrym (1058–1079). Był władcą ambitnym, dążącym do wzmocnienia monarchii piastowskiej i aktywnej polityki zagranicznej. Wykorzystując konflikt między papieżem a cesarzem (spór o inwestyturę), opowiedział się po stronie papieża, co przyniosło mu przychylność Stolicy Apostolskiej. Dzięki temu w 1076 r. Bolesław Śmiały koronował się na króla Polski (przywracając godność królewską po ponad 40 latach od Mieszka II). Prowadził interwencje w sąsiednich krajach – osadził na tronie węgierskim sprzymierzonego władcę i ingerował w wewnętrzne sprawy Rusi Kijowskiej. Jego panowanie zakończyło się jednak dramatycznie z powodu konfliktu z krakowskim biskupem Stanisławem. Król skazał biskupa na śmierć (według tradycji za zdradę), co wywołało bunt możnych oburzonych tą zbrodnią. W 1079 r. Bolesław II został obalony i musiał uciekać z kraju (zmarł na wygnaniu). Incydent ten podkopał autorytet władzy królewskiej – Bolesław Śmiały utracił tron, a jego młodszy brat objął rządy już tylko jako książę.
Nowym władcą został Władysław I Herman (1079–1102), który zrezygnował z polityki silnej monarchii. Nie koronował się – Polska znów utraciła status królestwa. Władysław Herman uchodził za władcę słabego, pozostającego pod dużym wpływem palatyna (wojewody) Sieciecha. Za jego rządów zaniechano ambitnych wojen – zawarto pokój z cesarstwem i Czechami, nawet za cenę płacenia trybutu. Książę skupił się na utrzymaniu wewnętrznego spokoju, ale dopuścił do wzrostu wpływów możnowładztwa. W praktyce to Sieciech sprawował przez pewien czas faktyczną władzę w kraju, co budziło opór elit. Ostatecznie synowie Władysława Hermana z jego dwóch małżeństw – Zbigniew i Bolesław – wspierani przez możnych zmusili ojca do odsunięcia Sieciecha od władzy. W 1097 r. naciskami doprowadzili również do podziału kraju między siebie (jako dzielnice dziedziczne), przy czym Władysław Herman zachował Mazowsze i nominalną władzę zwierzchnią. Po śmierci księcia w 1102 r. między braćmi wybuchł otwarty konflikt o pełnię władzy.
Z walk bratobójczych zwycięsko wyszedł Bolesław III Krzywousty (1102–1138), jeden z najwybitniejszych Piastów. Pokonał i usunął z kraju starszego brata Zbigniewa, umacniając swoją pozycję (choć przypłacił to kryzysem politycznym – za oślepienie Zbigniewa musiał później czynić publiczną pokutę). Bolesław Krzywousty wsławił się skuteczną obroną kraju przed najazdem cesarza Henryka V w 1109 r. – według kronikarzy w bitwie pod Głogowem czy obronie Niemczy polscy rycerze odparli przeważające siły niemieckie. Książę kontynuował ekspansję na Pomorze: podporządkował Pomorze Gdańskie bezpośrednio Polsce, a na Pomorzu Zachodnim (Szczecińskim) osadził lokalnych władców jako swoich lenników. Ważnym elementem tej polityki była chrystianizacja Pomorzan – misje prowadził biskup Otton z Bambergu, dzięki czemu Pomorze przyjęło wiarę chrześcijańską przy utrzymaniu zależności od Polski. Bolesław III zabezpieczył również wschodnie granice, odzyskując chwilowo Grody Czerwieńskie. Pod koniec życia stanął przed problemem sukcesji – aby uniknąć walk między swoimi licznych synami po swojej śmierci, wydał tzw. testament (ustawę sukcesyjną) w 1138 r. Na jego mocy podzielił państwo na dzielnice dziedziczne dla każdego z synów, wprowadzając zasadę senioratu. Najstarszy syn otrzymywał dzielnicę senioralną (Małopolska z Krakowem, ziemia sieradzko-łęczycka i zachodnie Kujawy) i miał sprawować zwierzchnią władzę nad młodszymi braćmi jako książę senior. Bolesław Krzywousty liczył, że taki system zapobiegnie bratobójczym wojnom – niestety stało się inaczej, a 1138 rok zapoczątkował ponad półtorawieczny okres rozbicia dzielnicowego w Polsce.