Kordian – Juliusz Słowacki

„Kordian” to dramat napisany przez Juliusza Słowackiego w 1833 roku (w kilka lat po klęsce powstania listopadowego 1830-31) i wydany anonimowo w Paryżu w 1834. Dzieło powstało na emigracji i było odpowiedzią Słowackiego na wydarzenia historyczne oraz na twórczość innego wieszcza – Adam Mickiewicza. Kontekst genezy „Kordiana” jest potrójny: polityczny, literacki i filozoficzny.

Po pierwsze, politycznie Słowacki dokonuje rozrachunku z powstaniem listopadowym. Był on świadomy rozmiaru klęski i rozczarowany postawą przywódców powstania. Chciał dociec, dlaczego narodowy zryw się nie powiódł. W dramacie zawarł krytyczną ocenę polskich elit i bohaterów narodowych, a także gorzką refleksję nad moralnym i psychicznym przygotowaniem młodego pokolenia do walki o wolność. Stąd „Kordian” jest często czytany jako polemika z mesjanizmem i romantycznym idealizmem: Słowacki zdaje się pytać, czy sama wiara w świętą misję (jak w mesjanizmie Mickiewicza) wystarczy, jeśli brak czynu, determinacji i odwagi.

Po drugie, literacko utwór to polemika z wizją poety-wieszcza przedstawioną w „Dziadach cz. III” Mickiewicza. Słowacki, młodszy od Mickiewicza, czuł się w cieniu sławy autora „Dziadów”. W „Kordianie” dialoguje z ideami starszego kolegi. Najdobitniej widać to w Prologu dramatu, gdzie występują trzy tajemnicze postacie rozprawiające o roli poezji:

Pierwsza Osoba reprezentuje mesjanistyczny pogląd Mickiewicza – że poeta to natchniony prorok, mający cierpieć za naród niczym Chrystus;
Druga Osoba głosi ideę poezji tyrtejskiej – zaangażowanej, wzywającej do walki zbrojnej (Tyrteusz był greckim poetą, który zagrzewał do boju);
Trzecia Osoba widzi poezję jako skarbnicę pamięci narodowej (coś w rodzaju urny, przechowującej historię i wartości dla przyszłych pokoleń).

Słowacki poprzez ten Prolog stawia pytanie: Jaka powinna być rola poety w dobie niewoli? – czy ma być duchowym przywódcą-męczennikiem (jak Konrad w „Dziadach”), czy aktywnym bojownikiem, czy kustoszem tradycji? Można odczytać, że sam Słowacki opowiada się za czynem i aktywnością, choć jednocześnie pokazuje w dramacie, jak trudne to zadanie.

Po trzecie, filozoficznie „Kordian” wpisuje się w dyskusję romantyków o jednostce i jej możliwości zbawczej misji. Tytułowy bohater – Kordian – jest przykładem bohatera romantycznego w nowym wydaniu. Słowo „Kordian” można wywieść od łacińskiego cor, cordis – serce. Istotnie, jego bohater to wrażliwiec o wielkim sercu, który próbuje nadać sens swojemu życiu poprzez podjęcie misji patriotycznej. Słowacki rysuje portret psychologiczny młodego idealisty w sposób nowatorski: nie jest to bohater jednoznacznie heroiczny, lecz człowiek targany wątpliwościami, przechodzący ewolucję – od niedojrzałego marzyciela do konspiratora gotowego na śmierć. W finałowym momencie jednak Kordian ulega wewnętrznemu rozbiciu. Dramaturg stawia zatem pytanie o psychiczną siłę jednostki: czy jedna wybitna jednostka może udźwignąć los narodu? Czy heroiczny zapał wystarczy, gdy brak oporu otoczenia i wsparcia Boga?

Bohaterowie dramatu

Kordian – główny bohater – to młody szlachcic polski, którego poznajemy jako 15-letniego chłopca w roku 1821, a żegnamy jako dwudziestokilkuletniego spiskowca w 1829. Jego postać łączy w sobie cechy bohatera romantycznego znane z literatury europejskiej: przeżywa „chorobę wieku” (depresyjne rozterki i poczucie bezsensu istnienia) niczym bohater „Cierpień młodego Wertera” Goethego; jest niespełnionym kochankiem, buntownikiem kwestionującym wartości, wreszcie pielgrzymem wędrującym po świecie jak postacie bajroniczne (wzorem bohaterów Byrona, np. Giaura). Kordian jest wrażliwy, myślący i skłonny do introspekcji – często monologuje, roztrząsa swoje emocje i idee (np. słynny monolog na Mont Blanc). Jego imię nie jest historyczne – symbolizuje pewien typ młodego Polaka tamtej epoki. Kordian przechodzi przemianę wewnętrzną: od nieszczęśliwego romantyka szukającego celu w życiu, do człowieka czynu, który postanawia samotnie dokonać zamachu na cara tyrana. Jednak jego tragiczną cechą jest wewnętrzna słabość i skłonność do popadania w skrajne stany (euforia ideowa przechodzi w paraliż strachu). W kluczowej chwili Kordian nie potrafi sprostać swojej misji – co czyni go bohaterem tragicznym. Jego niejednoznaczność (zdolny do wzniosłych ideałów, a zarazem psychicznie kruchy) to główny dramat postaci.

W dramacie występuje też wiele postaci epizodycznych i historycznych:

Grzegorz – stary sługa Kordiana, opiekun i powiernik. To człowiek doświadczony, praktyczny, który próbuje uchronić Kordiana przed skrajnym pesymizmem, opowiadając mu pouczające historie (trzy opowieści Grzegorza w I akcie zawierają morały: o zaradności życiowej, o patriotycznej walce zespołowej i o tragicznym losie samotnego buntownika). Grzegorz to także patriota starej daty (w młodości służył w legionach Napoleona, czego echa słyszymy w jego opowieściach). Można powiedzieć, że jest głosem rozsądku i reprezentuje dawną szkołę patriotyzmu, w odróżnieniu od młodego romantyka Kordiana.
Laura – obiekt młodzieńczej miłości Kordiana. Jest trochę starsza od niego, rozsądniejsza, patrzy na Kordiana bardziej jak na romantycznego chłopca niż poważnego partnera. To właśnie nieodwzajemniona (lub nie w pełni odwzajemniona) miłość do Laury pogrąża Kordiana w rozpaczy i popycha do próby samobójczej. Laura symbolizuje zwyczajną ziemską miłość, której Kordian nie potrafi udźwignąć, bo szuka w niej od razu absolutu. Jej postać jest dość powierzchownie zarysowana – ważniejsza jest reakcja Kordiana na odtrącenie przez ukochaną.
Wioletta – pojawia się w II akcie podczas podróży Kordiana po Europie (epizod we Włoszech). To piękna kobieta, z którą Kordian nawiązuje romans, jednak wystawia ją na próbę, oferując bogactwa za dowód miłości. Wioletta wybiera pieniądze zamiast wierności uczuciu, czym do reszty rozczarowuje Kordiana do idei romantycznej miłości. Jej zachowanie utwierdza bohatera w przekonaniu, że „prawdziwa miłość nie istnieje”.
Doktor (Szatan) – tajemnicza postać pojawiająca się również w podróży Kordiana, m.in. w scenie na Mont Blanc jako głos zwątpienia. W dramacie Słowackiego siły dobra i zła wpływają na bohaterów; nie jest to może tak oczywiste jak w „Dziadach”, ale Kordian mierzy się z pokusami szatańskimi. W Przygotowaniu (wstępie do dramatu) pojawia się Szatan i czarownice, którzy w groteskowy sposób „warzą” ludzkie dusze – w tym także być może przeznaczenie Kordiana. Później w III akcie, w scenie przed zamachem, Kordiana odwiedzają personifikacje Strachu i Imaginacji – można je interpretować jako wewnętrzne demony bohatera lub wysłanników piekieł, którzy go pętają.
Car Mikołaj I – występuje w dramacie jako cel zamachu Kordiana. Przedstawiony jest jako tyran, wróg wolności Polski, ale paradoksalnie w scenie, gdy Kordian zakrada się do jego sypialni, car śpi spokojnie, bezbronny, z pozoru ludzki (obraz śpiącego człowieka ma obudzić w Kordianie wahanie: „zabić we śnie człowieka – czy to moralne?”).
Książę Konstanty – brat cara, dowódca armii w Królestwie Polskim, również obecny w scenach spiskowych (historycznie znany był z brutalności, w dramacie też negatywny).
Prezes, Podchorąży i inni spiskowcy – w akcie III Słowacki prezentuje krąg polskich konspiratorów planujących zamach podczas koronacji cara na króla Polski. Wśród nich Kordian (pod przydomkiem „Podchorąży”) jest najbardziej zdeterminowany. Starsi spiskowcy wahają się i ostatecznie odwołują zamach (co odpowiada historycznym faktom – podczas koronacji Mikołaja w 1829 polscy spiskowcy faktycznie zrezygnowali z ataku). Tutaj widzimy konflikt pokoleń i krytykę elit: Słowacki obwinia niezdecydowanie, konserwatyzm i kunktatorstwo starszych przywódców za niepowodzenie walki.

Ciekawym zabiegiem Słowackiego jest również wprowadzenie do dramatu postać historycznych przywódców powstania listopadowego w sposób alegoryczny. W scenie „Przygotowanie” (rozgrywającej się sylwestrowej nocy 1799 roku w chacie Twardowskiego w górach Karpackich) czarownice i diabły wyciągają z kotła marionetki – symbole przyszłych liderów polskiego powstania. Padają tam nazwiska takie jak Chłopicki, Skrzynecki, Czartoryski, Lelewel, Krukowiecki, Niemcewicz – autentyczne postacie historyczne. Każdy z nich zostaje wyszydzony: np. Janusz (Adam) Czartoryski jest dumny arystokrata bez zdecydowania, gen. Skrzynecki – niezdecydowany i ospały dowódca, gen. Krukowiecki – nazwany zdrajcą (bo poddał Warszawę), Chłopicki – zarzuca mu się brak wiary w lud i wahanie, Julian Ursyn Niemcewicz – przedstawiony jako stary biblioman oderwany od rzeczywistości, Joachim Lelewel – jako niezdecydowany introwertyk. Ten rozrachunek jest ostry i odważny – Słowacki pokazuje, że przyczyn klęski należy szukać w słabościach przywódców. To niezwykle ważny fragment dramatu, bo stanowi historyczno-polityczny komentarz (nietypowy w dramacie romantycznym, gdzie zwykle unika się bezpośredniego osądzania żyjących osób). W „Kordianie” jednak realizm polityczny miesza się z fantastyką: szatan dosłownie „lepi” z gliny polskich generałów, jakby powstanie listopadowe było diabelskim experimentum mającym skompromitować Polaków.

Kompozycja i przebieg akcji

„Kordian” to typowy dramat romantyczny – kompozycja jest otwarta, fragmentaryczna, nie obowiązują klasyczne jedności (miejsca, czasu, akcji). Składa się z Przygotowania, Prologu i trzech aktów. Miejsca akcji zmieniają się jak w kalejdoskopie: od chacie czarnoksiężnika, przez polski dworek, Londyn, Dover, Rzym, szczyt Mont Blanc, aż po Warszawę i katedrę na Placu Saskim. Czas akcji również skokowy: kluczowe wydarzenia dzieją się w latach 1821, 1828 i 1829, a retrospektywnie dotykają 1799 (Przygotowanie).

Dla lepszej orientacji przedstawmy kolejne etapy losów Kordiana i najważniejsze wydarzenia każdej części:

Etap życia / Część dramatu	Treść i znaczenie wydarzeń
Przygotowanie (scena wstępna) – noc 31 grudnia 1799	Czary na Łysej Górze: W chacie Twardowskiego w Karpatach szatan wraz z sabatem czarownic przygotowują „materiały” na przyszłych polskich przywódców. Z kotła wyławiane są kolejno karykatury generałów i polityków, którym przypadnie rola dowódców powstania listopadowego 30 lat później. Diabelski chór każdemu z nich przypisuje wady (pycha, niezdecydowanie, zdrada). Ta groteskowa scena to alegoryczne wyjaśnienie klęski powstania – Słowacki sugeruje, że przywództwo od początku było obarczone przekleństwem nieudolności. Przygotowanie tworzy mroczny, szyderczy nastrój i jest wstępem do dramatu właściwego.
Prolog (niekiedy pomijany w lekturach szkolnych)	Trzy głosy o poezji: Osoby dramatu dyskutują, jaka ma być polska poezja w dobie niewoli. To literacka polemika z ideami romantycznymi (mesjanizm vs. aktywizm). Prolog zapowiada, że dramat będzie dotyczył także misji poety i duchowego przywództwa narodu.
Akt I – Rok 1821, Polska, dworek szlachecki	Młodość Kordiana: Poznajemy 15-letniego Kordiana, który jest nad wiek wrażliwy i melancholijny. Marzy i pisze wiersze, ale dręczy go brak sensu życia („Bez celu, bez celu…” – powtarza). Zakochany platonicznie w Laurze, przeżywa odrzucenie uczuciowe – Laura traktuje go jak dziecko. Kordian popada w rozpacz, czuje się zbędny światu. Stary sługa Grzegorz opowiada mu trzy gawędy, próbując wskazać różne drogi życiowe: 1) bajka „O Janku co psom szył buty” – zachęta do praktyczności i rzemiosła; 2) opowieść legionowa o szwoleżerach Napoleona – pochwała żołnierskiego heroizmu i działań w grupie; 3) historia młodego spiskowca Kazimierza, który został stracony przez cara – przykład samotnej walki za ojczyznę. Mimo tych opowieści Kordian wciąż czuje pustkę. W finałowej scenie aktu, załamany miłosnym niepowodzeniem, decyduje się na samobójstwo. Pada strzał – Kordian usiłuje się zastrzelić. Akt kończy się dramatycznie, nie wiemy, czy bohater przeżył. Ta część obrazuje typową dla romantyzmu „chorobę wieku” młodego poety: Kordian jest jak polski Werter – nieszczęśliwy w miłości, bez celu, skłonny targnąć się na życie.
Akt II – Rok 1828, Podróż Kordiana po Europie (sceny w Londynie, Dover, we Włoszech i w Watykanie)	Przemiana duchowa bohatera przez doświadczenie świata: Okazuje się, że próba samobójcza nie była udana – Kordian żyje i postanawia szukać sensu w podróży. W Londynie (scena w James Parku) Kordian rozmyśla nad potęgą pieniądza; spotkanie z bogatym handlarzem, który kupuje za bezcen tytuły i ludzi, utwierdza go w cynicznej myśli, że „światem rządzi pieniądz”, a idealizm jest śmieszny. W następnej scenie na klifie w Dover Kordian wygłasza monolog pod wpływem Szekspira (Król Lear – scena na urwisku). Rozważa wartość życia ludzkiego – tu budzi się w nim bunt przeciw postawie tchórzostwa (swojej i innych). Następnie we Włoszech Kordian doświadcza rozczarowania miłosnego z Wiolettą, jak wspomniano wyżej, co prowadzi go do wniosku, że uczucia są na sprzedaż i brak na świecie prawdziwej miłości. Kolejny etap to Watykan w Rzymie – Kordian jako pielgrzym dociera przed oblicze Papieża (prawdopodobnie Leona XII). Liczy na wsparcie moralne dla sprawy polskiej, lecz spotyka go bolesny zawód: Papież nakazuje mu posłuszeństwo wobec cara (władcy, choć schizmatyka) i potępia powstanie jako bunt. Kordian uświadamia sobie, że nawet najwyższa moralna instancja Kościoła nie stoi po stronie cierpiącej Polski – los Polaków jest Papieżowi obojętny. Ten epizod do głębi wstrząsa bohaterem, czuje gniew i poczucie zdrady. Kulminacyjna scena aktu to monolog Kordiana na szczycie Mont Blanc w Alpach. Samotny Kordian wspina się na najwyższy szczyt (symbolicznie zbliża się do Boga i mierzy się z absolutem). Tam, patrząc z góry na świat, w porywczym monologu decyduje, że odnalazł ideę wartą życia i śmierci: będzie nią wolność ojczyzny. Kordian pragnie, by „Polska była Winkelriedem narodów” – jak legendarna postać Arnolda Winkelrieda, który w bitwie pod Sempach zebrał wrogie włócznie na siebie i zginął, torując drogę zwycięstwu – tak Polska ma poświęcić się i przez swój bunt przeciw tyranii dać przykład innym narodom. To nawiązanie do idei mesjanizmu narodowego, ale w aktywistycznej formie (czynnej ofiary, a nie samego cierpienia). Kordian postanawia natychmiast wracać do kraju i wcielić tę ideę – stać się jednostką, która dokona czynu za naród. Akt II kończy się więc duchową metamorfozą: z biernego wędrowca Kordian przeistacza się w bojownika z ideą w sercu.
Akt III – Rok 1829, Warszawa, Spisek koronacyjny	Konfrontacja ideału z rzeczywistością: Kordian jest teraz uczestnikiem spisku oficerów mającego na celu zabicie cara Mikołaja I podczas jego koronacji na króla Polski (koronacja miała miejsce w Warszawie we wrześniu 1829). Słowacki przedstawia narastające napięcie: w podziemiach katedry gromadzą się młodzi spiskowcy (podchorążowie). Padają wielkie słowa o ojczyźnie, o konieczności przelewu krwi tyrana. Jednak przywódcy spisku wahają się – kierują nimi wątpliwości natury moralnej i religijnej (czy godzi się zabić z zimną krwią? czy to nie zbrodnia?). W efekcie tuż przed koronacją zamach zostaje odwołany przez starszych konspiratorów. Oburzony tym Kordian postanawia działać samotnie. Przysięga, że własnoręcznie zgładzi cara i wymierzy sprawiedliwość. Podczas ceremonii koronacyjnej udaje mu się przeniknąć do Zamku Królewskiego. W mroku nocy dociera do drzwi sypialni cara w pałacu. Trzyma w ręku sztylet i jest zdecydowany dokonać dzieła… W tym momencie jego umysł zaczyna płatać figle: ożywa wyobraźnia i strach. Kordian ma wizję – w progu stają alegoryczne postacie Strach i Imaginacja (Wyobraźnia). Szepczą mu do ucha paraliżujące myśli: widzi cara nagle jako istotę ludzką, ojca rodziny, niemal niewinną ofiarę; słyszy w wyobraźni głosy, że mord byłby potępiony przez Boga, że on, Kordian, nie ma prawa być sędzią. Sparaliżowany psychicznym konfliktem, Kordian mdleje u drzwi sypialni – nie jest w stanie zadać ciosu. W następnej scenie straże znajdują go nieprzytomnego z bronią w ręku. Kordian zostaje ujęty i skazany na śmierć za próbę zamachu. W ostatnich obrazach dramatu widzimy Kordiana osadzonego w szpitalu wariatów (władze chcą go uznać za obłąkanego, by zdyskredytować zamachowca) oraz przygotowania do egzekucji na placu. Finał dramatu jest otwarty: na stokach warszawskiej Cytadeli młody car (Aleksander, brat Mikołaja?) zarządza stracenie Kordiana mimo próśb litości ludu. Jednak tuż przed rozstrzelaniem pojawia się carowa z aktem ułaskawienia – ale nie wiadomo, czy zdąży przed salwą plutonu egzekucyjnego. Sztuka kończy się w momencie najwyższego napięcia. Los Kordiana pozostaje niepewny (czy zginął, czy uratowany – autor nie rozstrzyga, co także można interpretować metaforycznie, że idea Kordiana być może przetrwała mimo klęski).

Jak widać, kompozycja „Kordiana” jest dynamiczna i efektowna – pełna scen dramatycznych, kontrastów (szept szatana na górze vs. hymn koronacyjny w katedrze), zmieniających się miejsc akcji i nastrojów. Słowacki zastosował typowe dla dramatu romantycznego środki: mieszanie konwencji (groteska w Przygotowaniu, liryczny monolog na Mont Blanc, realizm historyczny w akcie III), łączenie świata realnego z elementami fantastycznymi (diabły, personifikacje uczuć), a także fragmentaryczność – np. brak ciągłości między aktem I a II (czytelnik musi się domyślić, że Kordian przeżył). Wszystko to sprawia, że utwór wymaga od odbiorcy aktywności i interpretacji symboli.

Problematyka dramatu – główne idee i motywy

„Kordian” porusza wiele wątków istotnych dla polskiego romantyzmu oraz ponadczasowych problemów moralnych:

Walka o wolność i ocena powstania listopadowego: Słowacki stawia w dramacie diagnozę klęski narodowej. Poprzez scenę Przygotowania jednoznacznie krytykuje dowódców powstania – ich kunktatorstwo, pychę, brak wspólnoty z ludem. Ponadto scena spisku w akcie III ukazuje dylemat moralny: starsi spiskowcy powołują się na moralność chrześcijańską, odmawiając zabicia cara bez sądu. Słowacki zdaje się pytać, czy taka postawa nie była błędem – czy w walce o wolność dopuszczalne jest tyranobójstwo? Kordian reprezentuje głos radykalny: uważa, że morderstwo tyrana jest usprawiedliwione wyższym dobrem narodu. Jednak autor nie daje łatwej odpowiedzi – bo Kordianowi mimo szlachetnego celu nie udaje się czyn, a sam doświadcza wewnętrznego rozdarcia. W efekcie dramat ma wydźwięk tragiczny: Polacy przegrali powstanie zarówno z powodu słabości przywódców, jak i być może z powodu braku siły moralnej do przekroczenia pewnych granic.
Bohater romantyczny – kondycja psychiczna jednostki: Kordian jest studium psychiki młodego idealisty. Ukazuje etapy dojrzewania bohatera: od młodzieńczego idealizmu i nadwrażliwości, poprzez cyniczne zwątpienie, aż po patriotyczną gorączkę i fanatyzm czynu. Słowacki analizuje jego stany ducha z niezwykłą przenikliwością. W akcie I mamy klasyczną depresję romantyczną – Kordian czuje „ból istnienia”, brak mu motywacji do życia (objaw tzw. weltschmerz). W akcie II przechodzi szereg prób światopoglądowych: konfrontuje swoje książkowe wyobrażenia z rzeczywistością (rozczarowanie kolejnymi wartościami – pieniędzmi, miłością, religią). W końcu sam kreuje się na bohatera – decyduje, że napełni pustkę istnienia misją polityczną. Jednak kulminacyjny moment aktu III, gdy Strach i Imaginacja opanowują Kordiana, pokazuje kruchość psychiki bohatera. Jego własna wyobraźnia (tak bujna i karmiąca się marzeniami wcześniej) sprowadza na niego lęk i paraliż. To nowatorskie ujęcie: Słowacki sugeruje, że największą walkę bohater toczy sam ze sobą. Że prawdziwym przeciwnikiem może być nie tyle zewnętrzny tyran, ile wewnętrzny strach, sumienie, moralna wątpliwość. W literaturze polskiej wcześniej Konrad z „Dziadów” walczył z Bogiem w Improwizacji – u Słowackiego Kordian walczy z sobą, z własnym człowieczeństwem (czy może stać się zabójcą?). Zatem dramat bada psychologiczną granicę: czy romantyczny idealista potrafi stać się skutecznym wojownikiem. Słowacki wydaje się sceptyczny – Kordian przegrywa ze swoim sumieniem, co oznacza też klęskę jego misji.
Mesjanizm vs. Winkelriedyzm: W okresie powstania listopadowego i po nim polscy intelektualiści szukali uzasadnienia sensu narodowego cierpienia. Mesjanizm (którego rzecznikiem był Mickiewicz w „Dziadach” i później „Księgach narodu polskiego”) głosił, że Polska jest Chrystusem narodów – ma cierpieć i poprzez męczeństwo odkupi winy świata, a w przyszłości zmartwychwstać. Słowacki proponuje w „Kordianie” inną koncepcję: Polska jako Winkelried narodów. To znaczy: Polska nie ma tylko cierpieć biernie, ale aktywnie poświęcić się w walce, by umożliwić zwycięstwo idei wolności w Europie. Arnold Winkelried był szwajcarskim bohaterem, który według legendy w bitwie z Habsburgami w 1386 r. sam nadział się na lance wroga, otwierając własną piersią drogę do zwycięstwa swoim rodakom. Kordian na Mont Blanc wykrzykuje analogię: „Polska Winkelriedem narodów! – Poświęci ciało, weźmie na siebie grot przeznaczonej wolności…”. To bardzo istotny moment – stanowi polemikę z mesjanizmem. Słowacki jakby mówił: nie wystarczy cierpieć i czekać na cud (jak Konrad w „Dziadach” czeka na widzenie), trzeba samemu chwycić za broń i zaryzykować wszystko, nawet własny naród, w imię wolności. To idea równie szlachetna co straszna, bo zakłada świadome wystawienie Polski na zagładę w imię wyższego celu. Dramat ostatecznie pokazuje, że ta koncepcja w wydaniu jednostkowym (samotny zamach Kordiana) ponosi fiasko. Można interpretować, że Słowacki wskazuje na potrzebę zbiorowego bohaterstwa (Kordian sam nie dał rady, może gdyby za nim stał cały naród, inaczej by się potoczyło?). Tu właśnie dramat spełnia się jako głos krytycznej refleksji: jak powinna wyglądać walka o wolność – zbiorowo czy jednostkowo? z Bożym błogosławieństwem czy przeciw moralnym normom? To pytania, nad którymi mieli się zastanowić współcześni Słowackiemu emigranci i przyszłe pokolenia.
Motyw rozczarowania autorytetami: Kordian w swych podróżach kolejno traci złudzenia do rzeczy, które młody człowiek mógł dotąd idealizować. Pieniądz rządzi światem polityki (Londyn), miłość jest tania (Wioletta we Włoszech), religia instytucjonalna zdradza wartości (Papież w Rzymie). Te doświadczenia kształtują jego światopogląd buntownika – skłaniają go, by sam stał się dla siebie autorytetem, sam nadał sens życiu poprzez czyn. Można tu dostrzec motyw buntu młodego pokolenia przeciw starym wartościom i zakłamaniu świata dorosłych.
Motyw spisku i tyranobójstwa: „Kordian” to pierwszy tak wyraźny w literaturze polskiej dramat o zamachu na życie monarchy. Słowacki pokazuje konspirację od wewnątrz – sceny narady spiskowców są autentyczne w detalu (miejsce akcji to kościół Św. Jana w Warszawie, prawdziwe miejsce sprzysiężenia 1829, padają kryptonimy, realia są historyczne). Dyskusja spiskowców dotyka sedna: czy moralność pozwala zabijać w imię ojczyzny? Starsi mówią „nie”, młodzi (Kordian) mówią „tak”. Słowacki nie daje jednoznacznej odpowiedzi, lecz poprzez upadek Kordiana unaocznia dramat tego wyboru. Wątek spisku ma też wymiar tragicznego paradoksu: patriotyzm Kordiana popycha go do czynu, który moralnie upodabnia go do zbrodniarza. To wewnętrzne pęknięcie między patriotą a potencjalnym mordercą rozrywa bohatera i faktycznie go unicestwia (przegrywa psychicznie). Zatem dramat zadaje pytanie, na ile cel uświęca środki – i sugeruje, że nawet najszlachetniejszy cel nie uwalnia od osobistego dźwigania ciężaru winy za zabójstwo.
Motyw wiary i opatrzności: Choć Słowacki krytykuje mesjanizm, w „Kordianie” pojawia się silnie motyw Boga i przeznaczenia. Kordian na Mont Blanc woła do Boga, by dał mu znak czy błogosławi jego misji – nie otrzymuje odpowiedzi. W scenie koronacji lud śpiewa Te Deum – religijny hymn, co podkreśla sakralizację władzy cara. Kordian staje więc nie tylko przeciw świeckiemu władcy, ale jakby przeciw porządkowi akceptowanemu przez Kościół. Można czuć, że Bóg milczy w tym dramacie – nie ma cudownej interwencji. W odróżnieniu od „Nie-Boskiej komedii” Krasińskiego (gdzie Bóg na końcu się objawia), tutaj konsekwencje działań spadają na ludzkie barki. Ten brak widocznej opatrzności czyni „Kordiana” dramatem pesymistycznym w wymowie: świat jest sceną walk ludzi i idei bez pewności, kto ma rację w oczach Boga.
Rola poezji i poety: Poprzez wspomniany Prolog i cechy samego Kordiana (jest przecież poetą, pisze wiersz o Janku w I akcie), utwór podejmuje temat znaczenia poezji. Słowacki polemizuje z wzniosłym obrazem wieszcza-geniusza: Kordian-poeta nie potrafi znaleźć ukojenia w sztuce, poezja nie ocala go przed depresją (w akcie I jego wiersz nie przynosi mu ulgi). Ba, w akcie III mamy scenę w szpitalu psychiatrycznym, gdzie carat „leczy” Kordiana z patriotyzmu, próbując go ośmieszyć. Tam doktor nazywa jego patriotyczne recytacje wierszy – chorobą umysłową. To gorzka ironia: poezja patriotyczna jest traktowana jak obłęd w świecie pod zaborami. Słowacki poprzez to mówi, że w realnym starciu z tyranią wiersze mogą zostać wyszydzone. A jednocześnie pamiętajmy – sam dramat jest wielką poetycką wypowiedzią, Słowacki wierzy w moc słowa, skoro nim walczy. Tak więc rola poezji jest niejednoznaczna: może inspirować do czynu (Kordian przeobraża się na Mont Blanc, wygłaszając poetycki monolog), ale nie zastąpi działania i może zostać niezrozumiana przez ogół („wariat Kordian” dla lekarzy). To jakby autoironiczne spojrzenie poety na samego siebie.

Język i styl utworu

Juliusz Słowacki był znakomitym stylistą, a w „Kordianie” zaprezentował pełen wachlarz środków wyrazu. Język dramatu zmienia się w zależności od sceny:

W scenach lirycznych (np. monolog Kordiana na Mont Blanc) styl jest patetyczny, metaforyczny. Kordian używa podniosłych apostrof (np. „Jam jest posąg człowieka na posągu świata” – określa siebie na szczycie góry), metafor kosmicznych, pytań retorycznych do Boga. Te fragmenty to poezja w czystej postaci – piękne, choć trudne, bo pełne symboli i filozoficznych odniesień.
W scenach dramatycznej akcji (spisek, dialogi konspiratorów, rozmowy Kordiana z Wielkim Księciem) język staje się bardziej potoczny, ostry. Pojawiają się zdania urywane, krótkie, wykrzyknienia, oddające napięcie. Np. w naradzie spiskowców padną zdania: „Zabić… nie, nie wolno”, „Ja się nie cofnę!”. Słowacki dobrze buduje dramatyzm poprzez rytm dialogów.
W scenach groteskowych i fantastycznych (Przygotowanie, Strach i Imaginacja) pojawia się język obrazoburczy, ironiczny. Diabły mówią językiem potocznym, kpiarskim, ich kwestie zawierają drwinę (np. czarownice śpiewają szyderczo). Z kolei Strach i Imaginacja przemawiają nieco archaicznym, sennym szeptem, budząc grozę raczej atmosferą niż sensem słów.
Słowacki wprowadza także cytaty i aluzje literackie – np. motto sztuki jest zaczerpnięte z jego wcześniejszego poematu „Lambro” (coś o tyrtejskiej poezji, zachęcającej do walki). Kordian na klifie Dover recytuje fragment z „Króla Leara” Szekspira (który to fragment go otrzeźwia). W utworze pobrzmiewają echa innych dzieł, co pokazuje erudycję autora i to, że dramat dialoguje z tradycją.

Pod względem wersyfikacji, utwór jest pisany wierszem różnoformatowym (typowe dla dramatu romantycznego). Wiele scen jest wierszowanych w sylabicznej trzynastozgłoskówce (najczęstszy polski wiersz), ale Słowacki zmienia też miary w zależności od potrzeb. Niektóre monologi są wierszem białym. Scena dialogu u papieża jest pisana prozą (oddaje realizm rozmowy). Taka różnorodność czyni utwór żywym i ciekawym.

Warte odnotowania są symbole i metafory, które stały się słynne:

Szczyt Mont Blanc – symbol absolutu, próby sięgnięcia nieba przez człowieka (Kordian dosłownie wchodzi „nad chmury”, co symbolizuje też wzniosłość jego idei, ale i odrealnienie).
Strach i Imaginacja – symbolizują wewnętrzne cechy bohatera; Strach to oczywiście jego tchórzostwo, lęk przed konsekwencjami, Imaginacja – bujna wyobraźnia, która potrafi tworzyć wymówki i iluzje. Ich pojawienie się to de facto psychodrama – personifikacja wewnętrznego monologu Kordiana, który walczy z własnym sumieniem.
Winkelried – ten symbol w dramacie streszcza cały program ideowy Kordiana; jest wykrzyczany jako hasło i streszcza marzenie, by Polska stała się bohaterem Europy poprzez samopoświęcenie.
Pusty tron w niebie (z monologu na Mont Blanc) – Kordian mówi, że na świecie jest zło i cierpienie, jakby „nad światem nie było Boga”, czuje jakby Bóg opuścił tron lub był głuchy. To metafora odzwierciedlająca zwątpienie w opatrzność – ważny motyw romantyczny (poczucie pustki metafizycznej).
Spaźnik (epileptyk) – car, widząc mdlejącego Kordiana z nożem, mówi z pogardą „Spaźnik…”. Określenie to symbolizuje, że dla władzy buntownik to chory szaleniec, nie bohater. W tym jednym słowie car odbiera Kordianowi godność. Dla interpretacji – ukazuje to przepaść między postrzeganiem czynu Kordiana przez niego samego (bohaterskie samopoświęcenie), a przez przeciwnika (śmieszny atak obłąkanego).
Wieża wariatów – miejsce osadzenia Kordiana przed egzekucją symbolizuje los idealistów w zniewolonym kraju: władza woli uznać patriotów za chorych psychicznie, niż za niebezpiecznych wrogów. Ten motyw w polskiej historii powracał (patriotów nieraz leczono w szpitalach psychiatrycznych za PRL np.). Słowacki przewidująco to pokazał.

Znaczenie „Kordiana” i jego odbiór (głównie wg CKE)

„Kordian” jest dziś uznawany za jedno z najważniejszych dzieł polskiego romantyzmu. W swoim czasie miał wydźwięk kontrowersyjny – choć wydany anonimowo, emigracyjne środowiska rozpoznały styl Słowackiego. Utwór nie mógł być wystawiony ani wydany w zaborze rosyjskim ze względu na jawnie rewolucyjną treść. Przez długi czas funkcjonował więc głównie w obiegu rękopiśmiennym wśród polskiej emigracji. Krytykowano go za „bluźnierczy” ton wobec Mickiewicza i powstania (w końcu Słowacki wskazał palcem błędy przywódców – co bolało niektórych czytelników, np. ludzi związanych z Czartoryskim). Z czasem jednak doceniono przenikliwość i śmiałość Słowackiego. „Kordian” wprowadził do naszej literatury postawę krytycznego patriotyzmu – miłości do ojczyzny, która jednak nie boi się krytykować rodaków za ich wady. Słowacki zerwał z mitem powstańczym idealizowanym i pokazał bohatera niezwyciężonego moralnie, ale przegranego realnie. Ta tragiczność sprawia, że dramat jest głęboki i skłania do refleksji: czy każda ofiara ma sens? czy między marzeniem a czynem musi być przepaść?

W polskim teatrze „Kordian” został wystawiony dopiero pod koniec XIX wieku (w 1899, w Krakowie, w reż. Tadeusza Pawlikowskiego) – i od tamtej pory jest stałą pozycją repertuaru. Interpretacje teatralne różnie akcentują wątki: nieraz uwypukla się temat walki jednostki z systemem (akcent na politykę), innym razem psychodramę (Kordian i jego alter-ega Strach/Imaginacja). W XX wieku „Kordian” bywał odczytywany również egzystencjalnie (jako dramat o utracie złudzeń i poszukiwaniu sensu życia) lub psychoanalitycznie (walka Erosa – miłość Laura/Wioletta – i Tanatosa – popęd śmierci Kordiana).